Ο Μανόλης Χατζηπαναγιώτου για το βιβλίο «Οι Ξένοι Ανταποκριτές για τη Μικρασιατική Εκστρατεία»

«Το βιβλίο έχει μεγάλη αξία ως δευτερογενής πηγή. Τα ρεπορτάζ αυτά πυροδότησαν ή ενίσχυαν πραγματικά γεγονότα…»

Φίλες και φίλοι,

Είναι τιμή για μένα να συμπαρουσιάζω την έκδοση αυτή γιατί είμαι μικρασιάτης 3ης γενιάς. Οι δύο παππούδες μου και οι δύο γιαγιάδες μου ήταν πρόσφυγες που η μοίρα τούς έστειλε σε ένα μικρό χωριό της Καβάλας. Στο μικρό Λιθοχώρι της επαρχίας Νέστου, γεννήθηκαν οι δύο γονείς μου. Η υπόθεση της μικρασιατικής εκστρατείας λοιπόν είναι φορτισμένη για μένα και συναισθηματικά. Όταν οι πρεσβύτεροι της οικογένειάς μου αναφερόταν στην Μικρά Ασία, έλεγαν το απλό και περιεκτικό «η πατρίδα».

Πέρα από το προσωπικό μου θυμικό όμως, η συμπλήρωση ενός αιώνα από το 1922 αποτελεί μια καλή ευκαιρία για αναστοχασμούς ιστορικούς, πολιτικούς και κοινωνικούς. Έτσι τα γεγονότα στα οποία αναφέρεται το βιβλίο αποκτούν μια νέα επικαιρότητα.

Δεν είναι όμως μόνο η χρονική σύμπτωση της εκατονταετηρίδας που κάνει το βιβλίο αυτό να μας αφορά, να είναι επίκαιρο και να αφήνει περιθώρια για γόνιμη σκέψη είτε με θετικό, είτε με αρνητικό τρόπο. Θα εξηγήσω καλύτερα.

Όταν διάβασα πρώτη φορά το βιβλίο «ΟΙ ΞΕΝΟΙ ΑΝΤΑΠΟΚΡΙΤΕΣ ΓΙΑ ΤΗ ΜΙΚΡΑΣΙΑΤΙΚΗ ΕΚΣΤΡΑΤΕΙΑ» θυμήθηκα ένα παλιό ανέκδοτο:

 Κάποιον Αύγουστο οι γέροντες μιας φυλής Ινδιάνων επισκέπτονται τον μάγο της φυλής και του ζητάνε να τους πει «τι καιρό θα κάνει τον χειμώνα για να ετοιμαστούν ανάλογα». Ο μάγος μπαίνει στην σκηνή του και αρχίζει τα δικά του. Οιωνοσκοπίες, σπλαχνοσκοπίες κ.τ.λ. Για ολόκληρη μέρα κοιτάζει το πέταγμα των πουλιών, διαβάζει τα φτερά και τα κόκαλα, παρακολουθεί τα σύννεφα κ.τ.λ. Όμως άκρη δεν έβγαλε. Όλα συγκεχυμένα και ασαφή. Τίποτε συγκεκριμένο. Έκατσε και σκέφτηκε: Να πει ότι δεν μπορεί να βοηθήσει θα ήταν ντροπή και θα έχανε την σημαντική του θέση στη φυλή. Θα τον έβαζαν να κυνηγάει βίσωνες. Αποφάσισε λοιπόν να τους πει ότι θα κάνει βαρυχειμωνιά, ώστε τουλάχιστον να είναι έτοιμοι οι καημένοι και να μην κρυώσουν ή πεινάσουν.

Βγαίνει λοιπόν από τη σκηνή, παίρνει ύφος σοβαρό και με στεντόρεια φωνή τους ανακοινώνει: «Τα μεγάλα πνεύματα μίλησαν. Ο χειμώνας θα είναι βαρύς. Θα μας θάψει στο χιόνι». Οι γέροντες τον ευχαριστούν και ξεκινούν τις ετοιμασίες.

Τον μάγο μας βέβαια τον έτρωγε το σκουλήκι. Σου λέει «τι χαζομάρες κάθομαι και τους λέω». Αποφασίζει λοιπόν να συμβουλευτεί την επιστήμη. Σε λίγες μέρες ντύνεται σαν λευκός αμερικάνος και στα κρυφά ανεβαίνει στον μετεωρολογικό σταθμό που έχουν οι λευκοί επιστήμονες.

Χτυπάει την πόρτα και ανοίγει ένας επιστήμονας:

«Τι θέλετε;» ρωτάει.

«Συγνώμη για την ενόχληση, αλλά μήπως μπορείτε να μου πείτε αν θα έχουμε ελαφρύ ή βαρύ χειμώνα;» λέει ο μάγος.

Ο επιστήμονας με πολλή σιγουριά τού απαντάει: «Ο χειμώνας θα είναι βαρύς. Θα μας θάψει στο χιόνι».

Ο μάγος χαρούμενος και ανακουφισμένος εκφράζει τις ευχαριστίες του και τον θαυμασμό του:

«Μα τι σοφοί που είστε! Τι τεχνολογία διαθέτετε και τι όργανα έχετε για να βγάζετε συμπεράσματα!»

«Τι όργανα και κουραφέλαλα, βρε άνθρωπέ μου! Δεν βλέπεις τους Ινδιάνους κάτω στην κοιλάδα που έχουν ξεσκιστεί να μαζεύουν ξύλα και να κυνηγάνε βίσωνες;»

Ο μάγος λοιπόν της ιστορίας μας εισέπραξε ως έγκυρη επιστημονική αλήθεια μια πραγματικότητα την οποία ο ίδιος είχε δημιουργήσει με το δικό του ψέμα. Η αυθαίρετη πρόβλεψη που έκανε ήρθε στο δικό του καθρέφτη ως εικονική πραγματικότητα και πυροδότησε εξελίξεις, όχι μόνο στην κοιλάδα των Ινδιάνων αλλά και στην επιστημονική κοινότητα. Όσο κι αν αυτό φαίνεται περίεργο υπάρχουν τραγικές αναλογίες με τα ρεπορτάζ των ξένων ανταποκριτών.

Το σχήμα φαίνεται ότι έχει ως εξής: Το ελληνικό επιτελείο στρατού φαίνεται ότι εκδίδει καθημερινώς ανακοινώσεις για τις εξελίξεις στο μέτωπο. Φυσικά στα ανακοινωθέντα αποτυπώνεται η ελληνική οπτική. Για ευνόητους λόγους κάθε κίνηση των επιτελών παρουσιάζεται ως επιτυχής: τα ελληνικά όπλα νικούν, ο εχθρός χάνει κ.τ.λ. Οι ξένοι ανταποκριτές βρίσκονται στο Εσκί Σεχίρ και την Κιουτάχεια. Είναι λογικό να βρίσκονται πολλά χιλιόμετρα μακριά από το μέτωπο. Ακολουθούν τον ελληνικό στρατό και προστατεύονται από αυτόν. Δέχονται την δική του εκδοχή για τα πράγματα. Ακόμη χειρότερα κάποιοι βρίσκονται στην ασφάλεια της Σμύρνης όπου ο πόλεμος δεν είναι παρά ένας μακρινός απόηχος. Το μόνο πραγματικό ρεπορτάζ που είναι σε θέση να κάνουν είναι να περιγράφουν τις αντιδράσεις των Ελλήνων της Σμύρνης, οι οποίες και πάλι βέβαια βασίζονται στις ανακοινώσεις (και σε ορισμένες περιπτώσεις τις φημολογίες) του ελληνικού στρατού.

Πρόκειται βέβαια μόνον για αγγλόφωνους δημοσιογράφους (Άγγλους ή Αμερικάνους). Οι χώρες τους έχουν ακόμη συνεδεδεμένα τα συμφέροντά τους με την προέλαση του ελληνικού στρατού. Οι ελληνικές ανακοινώσεις χαϊδεύουν τα αυτιά των συμπατριωτών τους. Δίνουν ένα μήνυμα στην Μεγάλη Βρετανία ότι τα πράγματα στην Ανατολή πάνε καλά για τα συμφέροντα της αυτοκρατορίας. Στο εν λόγω βιβλίο διαβάζουμε τα ρεπορτάζ επτά (7) ανταποκριτών ισάριθμα ΜΜΕ, κυρίως του Λονδίνου. Φαντάζομαι ότι υπάρχουν και γαλλόφωνοι ή ιταλόφωνοι ανταποκριτές στην περιοχή. Δεν τους ακούμε όμως, δεν τους διαβάζουμε. Η Γαλλία και η Ιταλία το 1921 έχουν ήδη διακανονίσει τα συμφέροντά τους σε συνεννόηση με τον Κεμάλ. Το ίδιο και η Ρωσία του Λένιν. Οι Βρετανοί δεν ενδιαφέρονται για τη γνώμη των μπολσεβίκων. Δεν έχουν την εικόνα που έχουν οι Γάλλοι ή οι Ιταλοί οι οποίοι μάλλον αναπαράγουν την τουρκική εκδοχή. Δεν καταγράφουν καν την άποψη των βενιζελικών απότακτων αξιωματικών. Ή ίσως και να την καταγράφουν, αλλά αυτό δεν αναπαράγεται στην ελληνική έκδοση. Αυτά τα ρεπορτάζ τα μεταφράζει το ελληνικό υπουργείο εξωτερικών και τα τυπώνει στην Ελλάδα μάλλον για λόγους προπαγανδιστικούς. Παρουσιάζονται λοιπόν ως δήθεν αντικειμενικά ρεπορτάζ των ξένων ανταποκριτών, αυτά που ο ίδιος ο στρατός και το παλάτι είπαν λίγους μήνες πριν.

Όσο διαρκεί η θερινή εκστρατεία του 1921 η ελληνική κοινή γνώμη διαβάζει βέβαια  για τα πραγματικά γεγονότα όπως είναι η κατάληψη της σιδηροδρομικής γραμμής Εσκί Σεχίρ-Κιουτάχεια-Αφιόν Καραχισάρ ή η προέλαση ως τον Σαγγάριο. Μαθαίνει όμως και για υπεραισιόδοξες εκτιμήσεις όπως λ.χ. «ο Κεμάλ δεν έχει εφεδρείες», «στο Ικόνιο γίνεται αντι-Κεμαλική εξέγερση», «σε τρεις μέρες θα είμαστε στην Άγκυρα» κ.ά. Διαβάζει ακόμη και για ανυπόσταστες τερατώδεις φημολογίες όπως ότι «ο Κεμάλ αιχμαλωτίστηκε»,  «οι Τούρκοι λιποτακτούν μαζικά» κ.τ.λ.

Ακόμη όμως και όταν η εκστρατεία του 1921 λήξει χωρίς απτά αποτελέσματα, τα σύννεφα ανησυχίας τα σκορπίζει ο «θετικός απολογισμός» που κάνουν οι Άγγλοι. Ο απολογισμός βέβαια γίνεται από το ίδιο το παλάτι. Στις ανταποκρίσεις αποτυπώνονται και οι γλοιώδεις κολακείες που κάνουν οι προσκείμενοι στον βασιλιά επιτελείς. Παρασημοφορούνται μεταξύ τους, επαινούν τα ευφυή στρατηγικά τους σχέδια, αποδίδουν στον βασιλιά απίθανες στρατηγικές ικανότητες και μια λαοφιλία που έχει εκτοξευτεί στα ύψη.

Είναι ακριβώς η αναπαραγωγή των αυθαίρετων εκτιμήσεων από το ανέκδοτο με τους Ινδιάνους. Βέβαια εδώ τα πράγματα γίνονται χειρότερα. Στην περίπτωση δηλαδή των ξένων ανταποκριτών οι «μάγοι» του ελληνικού στρατού, όχι μόνο εισπράττουν από τους ξένους δημοσιογράφους τις δικές τους εκτιμήσεις αλλά επιστρέφουν στη «φυλή των ιθαγενών» (στην περίπτωσή μας η ελληνική κοινή γνώμη) και τους λένε: «τα βλέπετε; και οι ξένοι τα λένε, όχι μόνο εμείς». Τουλάχιστον ο Ινδιάνος μάγος στο ανέκδοτο είχε τη σωφροσύνη να προετοιμάσει τη φυλή του για τη βαρυχειμωνιά, ώστε η φυλή να μην καταστραφεί. Ο βασιλιάς και η ελληνική κυβέρνηση διαβεβαίωναν τους Έλληνες για την αιώνια καλοκαιρία της Μεγάλης Ιδέας. Κανένας δεν είχε υποψιαστεί ότι η «βαρυχειμωνιά» της μικρασιατικής καταστροφής θα ερχόταν Αύγουστο μήνα, τον πιο τραγικό Αύγουστο του ελληνισμού.

«Υπάρχουν φανερές αναλογίες στον τρόπο που παράγεται και αναπαράγεται και σήμερα η είδηση…»

Αυτά για την ιστορία. Σε τι λοιπόν μας αφορά σήμερα αυτή η ιστορική κατάδυση; Καλύπτει μόνο την αγαθή περιέργεια των ανθρώπων που είναι φιλίστορες; Κατά την ταπεινή μου γνώμη υπάρχουν φανερές αναλογίες στον τρόπο που παράγεται και αναπαράγεται και σήμερα η είδηση. Πολλές φορές διαβάζουμε την ίδια ακριβώς είδηση σε δεκάδες site στο internet. Θεωρούμε λοιπόν αυτά που διαβάζουμε ως τελεσίδικα και πραγματικά. Μια πιο προσεκτική όμως διερεύνηση θα αποκάλυπτε πως σε πολλές περιπτώσεις όλα τα ΜΜΕ έχουν μια και μοναδική πηγή από όπου αντλούν την είδηση. Αν η πηγή είναι αξιόπιστη έχει καλώς. Αν όχι, αναπαράγεται μια διαστρέβλωση, μια ανυπόσταστη φήμη ή ένα χοντροκομμένο ψέμα. Η τεχνολογία διαδίδει ταχύτατα την «είδηση» και σύντομα διαμορφώνει την κοινή γνώμη. Μερικές φορές αυτά τα ψεύδη μετατρέπονται σε πολιτικές στάσεις και παράγουν ιδεολογίες.

Ας πάρουμε για παράδειγμα τον πόλεμο που εξελίσσεται στην Ουκρανία. Καθημερινά διαβάζουμε περίπου 20-30 ειδήσεις και ειδησάρια γύρω από τον πόλεμο. Το 95% των ειδήσεων αυτών προέρχεται από τα δυτικά ΜΜΕ που στηρίζουν (ασφαλώς σε διαφορετικό βαθμό) την Ουκρανία. Διαβάζουμε δηλαδή αυτά που λένε οι «δικοί μας», η δική μας πλευρά. Ένα 5% είναι οι ανακοινώσεις του ρωσικού γενικού επιτελείου στρατού που έχουν βέβαια ελάχιστη αξιοπιστία κι αυτές.

Κλασικό παράδειγμα η πρόσφατη ιστορία για το «φάντασμα του Κιέβου». Υπήρξε μια διάδοση ότι ένας ατρόμητος και ικανότατος Ουκρανός πιλότος είχε καταρρίψει 40 ρωσικά αεροπλάνα. Κάποια στιγμή ανακοινώθηκε ότι σκοτώθηκε στη μάχη. Δόθηκε στη δημοσιότητα η φωτογραφία του, το όνομά του και οι εν ζωή ή και μετά θάνατον παρασημοφορήσεις του. Την «είδηση» έδωσαν τα διεθνή πρακτορεία ειδήσεων και βέβαια δημοσίευσαν όλα τα ελληνικά ΜΜΕ. Την επόμενη μέρα το ίδιο το ουκρανικό υπουργείο άμυνας διέψευσε την είδηση και βέβαια είπε ότι ουδέποτε υπήρξε τέτοιο πρόσωπο. Ήταν απλώς μια διάδοση με στόχο την εμψύχωση του λαού. Σε μια εποχή που εκατοντάδες δορυφόροι παρακολουθούν τα πάντα, είναι εξαιρετικά δύσκολο να γνωρίζουμε τι πραγματικά γίνεται στα μέτωπα.

Όμως οι καημένοι οι Άγγλοι δημοσιογράφοι του 1921 δεν είχαν την τεχνολογία που διαθέτουμε εμείς. Μια αξιόπιστη ανταπόκριση απαιτούσε να βρεθεί κανείς εκεί όπου οι σφαίρες σφυρίζουν πάνω από τα κεφάλια.  Τουλάχιστον αυτοί είχαν το φιλότιμο να ταξιδέψουν ως τη Σμύρνη. Δεν ήταν σαν τον δήθεν ανταποκριτή της ΕΡΤ που προτίμησε να μας ενημερώνει από το σπίτι του στην Κυψέλη.

«Κρατάμε στα χέρια μας ένα καλό βιβλίο με δευτερογενή ντοκουμέντα. Αν τα διαβάσουμε λαμβάνοντας υπόψιν μας την ιστορικότητα, έχουμε πολλά να ωφεληθούμε…»

Πού καταλήγουμε λοιπόν; Το βιβλίο είναι γεμάτο από χοντροκομμένα ψέματα; Όχι βέβαια. Καταρχήν έχει μεγάλη αξία ως δευτερογενής πηγή. Τα ρεπορτάζ αυτά πυροδότησαν ή ενίσχυαν πραγματικά γεγονότα. Ακόμη κι αν ο Ινδιάνος μάγος έλεγε ψέματα, οι Ινδιάνοι της φυλής του πράγματι μάζευαν ξύλα και κυνηγούσαν βίσωνες.

Δεύτερον τα περισσότερα από τα γεγονότα είναι αληθή. Μπορεί η εκτίμησή τους να διαστέλλεται ή να είναι υπονομευμένη από το συμφέρον ή το συναίσθημα. Όμως οι μάχες είναι πραγματικές. Οι νίκες του ελληνικού στρατού ήταν νίκες κανονικές. Δεν έχει σημασία αν το σχέδιο των επιτελών ήταν καλό ή κακό. Η αφάνταστη γενναιότητα και οι άφατες θυσίες των Ελλήνων στρατιωτών ήταν πραγματικές. Αυτοί δεν είχαν την συνολική εικόνα των ιμπεριαλιστικών ανταγωνισμών, εικόνα που σε μας είναι πια καθαρή μετά από 100 χρόνια. Αυτοί μάχονταν γενναία «τοις κείνων ρήμασι πειθόμενοι».

Κάποιες φορές μάλιστα τα τηλεγραφήματα αγγίζουν λογοτεχνικές χορδές. Είναι ισχυρή για παράδειγμα η αποτύπωση των πεινασμένων και διψασμένων στρατιωτών που μέσα σε ένα σύννεφο σκόνης προελαύνουν τραγουδώντας στην έρημο του Σαγγάριου. Όλα αυτά είναι πραγματικά. Πραγματικές είναι και οι ελπίδες των Ελλήνων και των Αρμενίων της Κιουτάχειας που είχαν υποφέρει τα πάνδεινα από τους Τούρκους. Αυτοί δεν είχαν την πολυτέλεια να γνωρίζουν το μέλλον. Εγώ, εμείς όλοι, είμαστε «μετά Χριστόν προφήτες». Κρίνουμε εκ του αποτελέσματος. Τα τηλεγραφήματα αυτά ξέρουμε ότι δεν αποτύπωναν για παράδειγμα την πραγματική κατάσταση του κεμαλικού στρατού. Τότε όμως πιθανώς μόνο εικασίες μπορούσαν να γίνουν για αυτήν.

Με λίγα λόγια κρατάμε στα χέρια μας ένα καλό βιβλίο με δευτερογενή ντοκουμέντα. Αν τα διαβάσουμε λαμβάνοντας υπόψιν μας την ιστορικότητα, έχουμε πολλά να ωφεληθούμε.  Και αν κάποτε οι Ινδιάνοι εμπιστεύονται αφελώς αγύρτες μάγους, η φυλή τους είναι ακόμη στην κοιλάδα και μοχθεί να υπάρξει.

Και ο μικρασιατικός ελληνισμός είναι ακόμη εδώ και συνεχίζει να παράγει πολιτισμό. Μόνο που τώρα έχει σκληρά διδαχθεί ότι μόνο η διαρκής ειρήνη και η συνύπαρξη με άλλους λαούς είναι εγγύηση για την ασφάλεια και την προκοπή.  

Οι ξένοι ανταποκριτές για τη Μικρασιατική εκστρατεία
Οι ξένοι ανταποκριτές για τη Μικρασιατική Εσκστρατεία

Οι ξένοι ανταποκριτές που καλύπτουν την πορεία του ελληνικού στρατού στις κρίσιμες στιγμές στο μέτωπο, παρακολουθούν από κοντά τις μάχες και στέλνουν τηλεγραφήματα στις πιο έγκυρες εφημερίδες του διεθνούς τύπου. Ενημερώνουν τη διεθνή κοινή γνώμη για την πορεία των συγκρούσεων στα πολεμικά αλλά και στα διπλωματικά πεδία. Οι ξένοι ανταποκριτές της Ντέιλι Μέιλ, της Σικάγο Τριμπούνα, του Συνεταιρικού Τύπου (Λονδίνο), της Εφημερίδας της Γενεύης, των Τάιμς του Λονδίνου, της Ντέιλι Τέλεγκραφ, της Τορόντο Σταρ και του Ρόιτερς, μιλούν με στελέχη του ελληνικού στρατού και της πολιτικής ηγεσίας, αλλά και με ανθρώπους του Κεμάλ, αναλύουν τα κοινωνικά, πολιτικά και στρατιωτικά δεδομένα και -εκ των πραγμάτων- φέρνουν στην επιφάνεια τις διεθνείς περιπλοκές, τις συγκρούσεις και τους ανταγωνισμούς των μεγάλων δυνάμεων, με επίκεντρο την περιοχή και το Ανατολικό Ζήτημα.

Για παραγγελία του βιβλίου, δείτε εδώ:

https://ekdoseis-radamanthys.webnode.gr/products/oi-xenoi-antapokrites-gia-ti-mikrasiatiki-ekstrateia/

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s