Γράφει η Μαρία Κατσικανδαράκη
Από το τεύχος 14 του περιοδικού Ραδάμανθυς
«Το παιχνίδι περιέχει όλες τις αναπτυξιακές τάσεις σε μια συμπυκνωμένη μορφή και αποτελεί από μόνο του μια τεράστια πηγή ανάπτυξης» (Vygotsky 1978: 102)
Το παιχνίδι αποτελεί αναπόσπαστο μέρος της καθημερινότητας των παιδιών, είτε στο σχολικό είτε στο οικογενειακό πλαίσιο και συμβάλει στην «σύμμετρη ανάπτυξη όλων των όψεων της προσωπικότητας τους και ενεργοποιεί όλες τις ικανότητές τους» (Κρουσταλλάκης 2000: 150). Μέσα από το παιχνίδι, που βιώνεται ως μια ευχάριστη και οικειοθελής δραστηριότητα, τα παιδιά ανακαλύπτουν τον κόσμο και τις λειτουργίες του, αλλά και τον εαυτό τους και τους άλλους. Το παιχνίδι σαν διαδικασία έχει απασχολήσει πολλούς σημαντικούς ερευνητές και έχουν διατυπωθεί πληθώρα ορισμών σχετικά για τη φύση και τους σκοπούς του. Η Διεθνής Οργάνωση για το Παιχνίδι, το ορίζει ως δραστηριότητα επικοινωνίας και έκφρασης, η οποία συνδυάζει τη σκέψη με τη δράση και συγχρόνως την ψυχαγωγία.
Παιχνίδι και εκπαίδευση
Το παιχνίδι στην εκπαιδευτική διαδικασία αποτελεί πρωταρχικό μέσο και μεθοδολογικό εργαλείο, αφού καλύπτει πολλαπλούς εκπαιδευτικούς στόχους και συμβάλει στη γνωστική, κοινωνική ανάπτυξη, στην απόκτηση στάσεων και την καλλιέργεια δεξιοτήτων. Εξάλλου βοηθάει στην ανάπτυξη ικανοτήτων που είναι απαραίτητες για τη μάθηση και αφορούν: εσωτερικά κίνητρα, εμπλοκή, επιμονή, αυτορρύθμιση, συναλλαγή με τον κοινωνικό περίγυρο, αυτοεκτίμηση, εμπιστοσύνη στον εαυτό και στους άλλους κ.α.
Κατά τον 21 ο αιώνα οι δυσκολίες και οι προκλήσεις δημιουργούν άλλες εκπαιδευτικές ανάγκες και διαφορετικούς στόχους. Οι βασικές δεξιότητες που είναι απαραίτητο να αναπτύξει σήμερα ένας πολίτης, οι οποίες θα τον βοηθήσουν στη ζωή σε προσωπικό, αλλά και σε επαγγελματικό επίπεδο, είναι η κριτική σκέψη, συνεργατικότητα, επικοινωνία, δημιουργικότητα. Το εκπαιδευτικό παιχνίδι, όπως για παράδειγμα το κοινωνικό-δραματικό είναι χρήσιμο μέσο για την ανάπτυξη αυτών των δεξιοτήτων.
Το εκπαιδευτικό παιχνίδι είναι οργανωμένο, ενεργοποιεί τα παιδιά, τα ψυχαγωγεί και ευνοεί τη συνεργασία και τη μάθηση. Οι τεχνολογίες της πληροφορίας από την άλλη, έχουν να προσφέρουν ποικίλες ευκαιρίες παιγνιώδους μάθησης με τα ψηφιακά παιχνίδια διάδρασης, ανάληψης ευθύνης και ψυχαγωγίας. Το σενάριο παιχνιδιού και ο μηχανισμός μάθησης καθορίζουν την επιτυχία αυτών των παιχνιδιών καθώς και η δημιουργία μαθησιακού περιβάλλοντος και η κατάλληλη καθοδήγηση από τον εκπαιδευτικό.
Κοινωνικές δεξιότητες
Η εκπαίδευση στις κοινωνικές δεξιότητες είναι αναγκαία για την ανάπτυξη και την ευημερία των παιδιών, καθώς είναι απαραίτητες για την δημιουργία υγιών σχέσεων. Η ενεργητική ακρόαση, η ενσυναίσθηση, η αυτοδιαχείριση, η κριτική σκέψη, η προσαρμοστικότητα, η πρωτοβουλία, η επίλυση προβλημάτων κ.α. καλλιεργούνται και αναπτύσσονται στο πλαίσιο του παιχνιδιού.
Το παιχνίδι εμπεριέχει την κοινωνική αλληλεπίδραση, τη συνεργασία, το αίσθημα του «ανήκειν», την εξοικείωση με τους κανόνες και τις αξίες, την αποδεκτή συμπεριφορά, τη φιλία, την εργασία για έναν κοινό στόχο. Άρα το παιχνίδι είναι μια διαπροσωπική, συνεργατική και δομημένη δραστηριότητα που δεν καθορίζεται αποκλειστικά από το περιεχόμενό της και αποτελεί το πλαίσιο για την ανάπτυξη και ενδυνάμωση των σχέσεων.
Με την ενσωμάτωση κατάλληλα σχεδιασμένων σεναρίων στα εκπαιδευτικά παιχνίδια, ενισχύεται η συνεργασία και η επικοινωνία μεταξύ των μαθητών. Εμπλουτίζονται οι γνωστικές και γλωσσικές τους ικανότητες, καθώς συνομιλούν, παραθέτουν τις απόψεις τους, αναλαμβάνουν ρόλους και νιώθουν ικανοποίηση για την συμμετοχή τους στην ομάδα τονώνοντας έτσι το αυτοσυναίσθημά τους.
Καθοριστικός παράγοντας στην επίτευξη της μέγιστης συμμετοχής των μαθητών και τη συνεργασίας τους στο παιχνίδι, είναι ο καθοδηγητικός και εμψυχωτικός ρόλος του εκπαιδευτικού, ο οποίος δημιουργεί το πλαίσιο ασφάλειας, λειτουργεί σαν πρότυπο, φροντίζει για την ενεργό συμμετοχή όλων, παρωθεί για εμβάθυνση, ενισχύοντας την ποιότητα της μάθησης.
Εξάλλου και η χρήση συνεργατικών στρατηγικών, όπως αυτή της «σύγκρουσης», οδηγεί τους μαθητές, μέσα από αυτή τη αλληλεπιδραστική και ομαδική διεργασία, να χρησιμοποιούν την κριτική τους σκέψη, να βρίσκουν λύσεις, να εντοπίζουν δυσκολίες και λάθη που ενθαρρύνονται να τα αξιοποιούν ως τμήμα της λύσης, να κάνουν διαχείριση της κατάστασης και να καταλήγουν σε ωφέλιμα επικοινωνιακά και μαθησιακά αποτελέσματα.
Η μάθηση μέσω παιχνιδιών συμβάλει θετικά όχι μόνο στην συν οικοδόμηση της γνώσης, αλλά ταυτόχρονα συμβάλει στην ενσωμάτωση δεξιοτήτων ζωής, με ευχάριστο και ελκυστικό τρόπο που έχει νόημα.
Μαρία Κατσικανδαράκη
Βιβλιογραφία
• Σημειώσεις Σκαρμούτσου Αικατερίνης: Εκπαιδευτικό παιχνίδι και εφαρμογές
• Το παιχνίδι, Σοφία Αυγητίδου, ΤΥΠΩΘΗΤΩ
• Παιδί και παιχνίδι στην νεοελληνική κοινωνία, ΚΑΣΤΑΝΙΩΤΗΣ
• Τέχνη, παιχνίδι, αφήγηση, Μάριος Πουρκός, ΤΟΠΟΣ
• 1ο πανελλήνιο συνέδριο: Το παιχνίδι στην τυπική και μη τυπική μάθηση
ΡΑΔΑΜΑΝΘΥΣ 