Μετάβαση στο περιεχόμενο

Δρ. ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΖΟΡΜΠΑΣ – Η ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΣΥΝΕΙΔΗΣΕΩΝ ΣΤΗΝ ΠΡΑΞΗ

Ομιλία του Δρ. Κωνσταντίνου Ζορμπά, Γενικού Διευθυντή της Ορθοδόξου Ακαδημίας Κρήτης στην εκδήλωση με θέμα: «Ειρηναίος Γαλανάκης – Η επανάσταση των συνειδήσεων από τη θεωρία στην πράξη», που διοργάνωσαν οι Εκδόσεις Ραδάμανθυς στα Χανιά τον Φεβρουάριο του 2020.

 

Η ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΣΥΝΕΙΔΗΣΕΩΝ ΣΤΗΝ ΠΡΑΞΗ*

    DSC_0564

Για να μιλήσει κανείς για το έργο του Μακαριστού Κισάμου και Σελίνου κυρού Ειρηναίου (Γαλανάκη) χρειάζεται πολύς χρόνος. Πρωτίστως χρειάζεται μία πολυεπίπεδη προσέγγιση. Δεν μπορεί να μιλήσει κανείς μεμονωμένα παρά μόνο μέσα από μία μελέτη της ιστορικής κατάστασης της εποχής του ιδίου και τα προβλήματα του τότε κόσμου. Ο λόγος του είναι λόγος αγωνίας, όπως ο λόγος του εκάστοτε και απανταχού Επισκόπου, λόγος πολιτικός στο πλαίσιο του τριπτύχου «πόλις-πολίτης-πολιτισμός». Το έργο του Μακαριστού Ιεράρχου Ειρηναίου Γαλανάκη υπήρξε αναμφισβήτητα σπουδαίο και πολυδιάστατο, δημιουργημένο με ανιδιοτελή και ανυπόκριτη αγάπη για τον άνθρωπο και έχοντας ως στόχο να διακονήσει την κάθε του ανάγκη.

     Εκείνο που θα προσπαθήσουμε να κάνουμε μέσα από τις σκέψεις που ακολουθούν είναι να απαντήσουμε σε κάποια ουσιαστικά και βασικά ερωτήματα. Ο αναγνώστης διαβάζοντας το βιβλίο μπορεί να απαντήσει στο ερώτημα «γιατί». Γιατί μία επανάσταση των συνειδήσεων; Αυτό λοιπόν θα το απαντήσετε εσείς όταν διαβάσετε το βιβλίο. Εμείς θα απαντήσουμε στο «πώς» θα πραγματοποιηθεί αυτή η επανάσταση. Ένα ερώτημα συνεχές, διαχρονικό και επίκαιρο. Είναι εφικτό; Ή αποτελεί μία ακόμη κοινωνική ουτοπία; Ή μήπως αποτελεί μία εσχατολογική ουτοπία;[1]

     Σε γενικές γραμμές, το βίωμα και η πρόταση του ανδρός ήταν να συμβάλει ουσιαστικά στην κατανόηση της κοινωνικοπολιτικής και κοινωνικοπολιτιστικής ανάπτυξης του ορθοδόξου χριστιανικού κόσμου, όχι μόνο σε επίπεδο τοπικό, αλλά και στο πλαίσιο της τότε νεωτερικής εποχής που οδήγησε στη διαμόρφωση διαφορετικών πολιτικο-θεολογικών μοντέλων. Θεμελιώδεις αξίες, όπως η ανθρώπινη αξιοπρέπεια, η προσωπική ελευθερία, η κοινωνική δικαιοσύνη, η συμμετοχικότητα είναι ταυτόσημες με τις βασικές αξίες και τις αρχές της συνταγματικής Δημοκρατίας. Αυτές τις αξίες προσπαθούσε να επικαιροποιήσει ως εκκλησιαστικό γεγονός. Έμεινε πιστός στις θεμελιώδεις διδασκαλίες της Εκκλησιάς (θέωση, ευχαριστιακή προσωπική κοινωνία, συνοδικότητα, ήθος στράτευσης και συμμετοχής στην Εκκλησία, οικουμενική μαρτυρία) και μεταμόρφωσε τις δημοκρατικές αξίες στην εσχατολογική προοπτική τους. Ο Μακαριστός Ιεράρχης πίστευε ότι η Ορθόδοξη Εκκλησία θα πρέπει να αποβάλει τον εθνικό ρόλο της και να στοχεύσει στην αφύπνιση του συλλογικού «εγώ». Σε μια τοπική κοινωνία όπου «συμφωνούσε δημόσια και διαφωνούσε μυστικά» μαζί του, προσπάθησε με συνεχείς πρωτοβουλίες να εμποδίσει την Ορθοδοξία από την πλήρη ταύτισή της, με οποιοδήποτε πολιτικό και κοινωνιολογικό σύστημα και να σεβασθεί την κάθε μορφή διαφορετικότητας της εποχής του[2].  

     Υπάρχει πολιτικός λόγος στον λόγο του ανδρός; Ο Μακαριστός τάχθηκε ενάντια σε κάθε είδους «αυτο-αποικισμού», υποστηρίζοντας ότι οι απαντήσεις της Ορθοδοξίας απέναντι στις δυσμενείς ιστορικές συνθήκες –ιδιαίτερα στην Ανατολική Ευρώπη της εποχής του– κυριαρχούνταν συνήθως από τη νοοτροπία του υπό πολιορκία φρουρίου –μία νοοτροπία που επέβαλε «εκ των έσω» μία θεσμική και θεολογική στασιμότητα, η οποία θα μπορούσε να περιγραφεί ως «αυτο-αποικισμός». Πέρα από την ευκολία του να διεγείρει το λαϊκό στοιχείο για θέματα απλοϊκά και μεγάλα, να συνομιλήσει με τη διανόηση της εποχής του, τους «μορφωμένους» όπως τους αποκαλούσε, με ίσους όρους. Πίστευε ότι η Ορθοδοξία με αφετηρία μία σειρά από σημαντικές θεολογικές διδασκαλίες και δράσεις θα μπορούσε να επεξεργαστεί νέες θετικές απαντήσεις στις σύγχρονες προκλήσεις, ξεπερνώντας έτσι τον αυτο-αποικισμό της, με τον μορφωτικό ρόλο στην κοινωνία,[3] μιλώντας σε «πλατείες και αγορές». (Βλ. ως παράδειγμα την ίδρυση της Ορθοδόξου Ακαδημίας Κρήτης)[4].

     Γνωρίζουμε ότι, θεολογικά μιλώντας, η Εκκλησία είναι εντός του κόσμου, αλλά όχι εκ του κόσμου τούτου, μία σκέψη που προκαλεί πληθώρα προβληματισμών και συζητήσεων. Ακολουθώντας κατά γράμμα την ευαγγελική ρήση, η Εκκλησία ζει «ἐν τῷ κόσμῳ», αλλά δεν είναι «ἐκ τοῦ κόσμου» (Ἰωάν. ιζ’, 11 καί 14-15), προβληματίστηκε πάνω στο θέμα του τρόπου με τον οποίο θα μπορούσε η Εκκλησία να συμβάλλει στην ανάπτυξη του τόπου.  Προς την κατεύθυνση της αέναης συζήτησης για τη θέση και το ρόλο της Εκκλησίας στην κοινωνία, η θεολογική τοποθέτηση της Αγίας και Μεγάλης Συνόδου της Ορθοδόξου Εκκλησίας (Ιούνιος 2016, ΟΑΚ) –η οποία έλαβε χώρα στην ίδια Αίθουσα που βρισκόμαστε σήμερα– είναι σαφής: «ἐπιχέουσα, ὡς ὁ καλός Σαμαρείτης, ἔλαιον καί οἶνον εἰς τά τραύματα αὐτοῦ (Λουκ. ι’, 34) διά τοῦ λόγου “τῆς ὑπομονῆς καὶ παρακλήσεως” (Ρωμ. ιε’, 4, Ἑβρ. ιγ’, 22) καί διά τῆς ἐμπράκτου ἀγάπης».[5] Κι αυτό έκανε ο ίδιος. Μία αέναη κίνηση προς τα έσχατα, ως καλός Σαμαρείτης.      

Βασικοί άξονες του εκκλησιαστικού του λόγου ήταν: 1) Η έμφαση στο ανθρώπινο υποκείμενο και στην ευθύνη του, να επιλέγει τον πνευματικό προσανατολισμό του (πράγμα που παραπέμπει στην έννοια του Πολίτη και της Δημοκρατίας και της Κοινωνίας των Πολιτών). 2) Την πρόσληψη των πολιτισμών (inculturation)[6]. 3) Την άρνηση ταύτισης του Ευαγγελίου με οιοδήποτε καθεστώς και με τη θεοκρατία. Το Ευαγγέλιο, έλεγε, εμπνέει πολιτικές στάσεις, αλλά και ελέγχει κάθε πολιτική στάση.

     Πού πραγματοποιούνται αυτά; Το εργαστήριο είναι η Εκκλησία, η ενοριακή κοινότητα ως κοινωνία. Στην Ορθόδοξη Θεολογία η έννοια της κοινωνίας όχι απλώς ενυπάρχει, αλλά συνθέτει και δημιουργεί την Εκκλησία, καθώς εκείνη αποτελεί την κατεξοχήν «κοινωνία προσώπων», πρόγευση «εν τω κόσμω» της Βασιλείας των Ουρανών. Δεν νοείται Θεία Λειτουργία δίχως την ενεργή μετοχή των πιστών, μέσα από την οποία «εν κοινότητι» προσερχόμαστε και προσευχόμαστε, μετέχοντας –διά μέσου των ιερών μυστηρίων– στις ενέργειες του Θεού. Για τους λόγους αυτούς, η Εκκλησία δεν αποτελεί απλώς ένα σύστημα αξιών ή χειρισμού των φόβων του ανθρώπου, αλλά προέκταση της αγάπης προς τον πλησίον[7]. Θα προχωρούσα ακόμη πιο πέρα. Η Εκκλησία δεν μπορεί να είναι Παράρτημα του Υπουργείου Παιδείας ή όποιου άλλου Υπουργείου. Η ίδια είναι πάνω από όλα το Σώμα του ίδιου του Χριστού και των μετανοούντων αμαρτωλών που πορεύεται ανά τους αιώνες και που παλεύει να νικήσει το κακό και τη μισάνθρωπη αμαρτία και να μεταμορφώσει τον υπάρχοντα κόσμο και τις αξίες του.

     Ο τιμώμενος Ιεράρχης αποτελεί την ενσάρκωση αυτής της εκκλησιαστικής πραγματικότητας. Το έργο και η προσφορά του, αποτελούν την απόλυτη πραγμάτωση της πεμπτουσίας του Χριστιανισμού, δηλαδή της αγάπης, υπέρ του σύμπαντος κόσμου. Ο ίδιος υπήρξε μέγας οραματιστής, πρωτοπόρος εργάτης του Ευαγγελίου και ακαταπόνητος διάκονος του ανθρώπου, μεγάλος εκκλησιαστικός ηγέτης της Κρήτης και όχι μόνον (αν μάλιστα λάβουμε υπόψη την προσφορά του, στη νεοσύστατη τότε Ιερά Μητρόπολη Γερμανίας). Ο Μακαριστός Ιεράρχης απέδειξε «εν λόγω και έργω» πως ένας πνευματικός ηγέτης δύναται να συνδυάσει τη θεωρία και την πράξη, υπερβαίνοντας κάθε δυσκολία και δίδοντας υπόσταση στο όραμα. Όπως ο ίδιος τόνιζε χαρακτηριστικά, «Ὁ Χριστιανισμός πού τονίζει ἀδιάκοπα τό μεγαλεῖον τοῦ ἀνθρώπου, ὁμιλεῖ τό ἴδιο γιά τίς τεράστιες ἠθικές δυνάμεις πού ’ναι κρυμμένες στήν ὕπαρξή μας καί μᾶς ζητᾶ νά τίς ἀποκαλύψωμε καί νά τίς γευθοῦμε μέσα στίς ἀνώτερες καί τίς ἡρωϊκές μορφές καί καταστάσεις τῆς ζωῆς μας. Ἔτσι καί κεῖνο πού παρουσιάζεται συχνά στό κήρυγμά του σάν ἄρνηση τῆς ζωῆς, δέν εἶναι τίποτα ἄλλο παρά ἡ μεγάλη κατάφαση τῆς ζωῆς. Ὁ Χριστιανός ἀποσύρεται ἀπό τήν ἐπιφάνεια τῆς ζωῆς γιά νά εἰσχώρηση ὕστερα περισσότερο στό βάθος καί στήν οὐσία της. Κι’ οἱ λόγοι τοῦ Χριστοῦ “ὅποιος θέλει νά κερδίση τή ζωή του πρέπει νά τή χάση πρῶτα” (Μαρκ. 8,35) ἐκφράζουνε ἀσφαλῶς τή μεγαλύτερη καί βαθύτερη ἀλήθεια πού εἰπώθηκε γιά τή ζωή».[8]

     Κι αυτό εκφράζεται με την έννοια της ευθύνης που φθάνει στα όρια μιας επανάστασης, ίσως και μιας εθνικής παλιγγενεσίας: «Ὅλοι μας ἔχουμε τήν εὐθύνη ἑνός χειρότερου ἤ ἑνός καλύτερου κόσμου, Ἀπό τόν μεγαλύτερο ὡς τον μικρότερο. […]»,[9] γεγονός που αν κατανοηθεί στην ολότητά του, θα αποτελέσει την έναρξη του αγώνα για τη μεταμόρφωση του κόσμου, την απαρχή της επανάστασης των συνειδήσεων. Για τον λόγο αυτόν πολλές φορές τόνιζε ότι όλες οι επαναστάσεις της Δύσης δεν πνίγονται στο αίμα τους, αλλά στο πνεύμα τους (Βλ. Επανάσταση των συνειδήσεων, σ. 34).  Ειρηναίος Γαλανάκης

Ο υψηλός και βαθυστόχαστος θεολογικός λόγος του, δεν υπήρξε ακατανόητος από τον απλοϊκό άνθρωπο, αλλά εκφράστηκε στην απλούστερη μορφή του, ως άλλη ευαγγελική παραβολή, ώστε να γίνει κτήμα όχι μονάχα των πολλών, αλλά όλων ανεξαιρέτως[10]. Ας μην λησμονήσουμε, λοιπόν, ποτέ, τον λόγο ζωής του Μακαριστού Ιεράρχου πως, «Στόν κόσμο αὐτό, ὁ χριστιανός, καλεῖται νά εἶναι καλλιεργητής, μαχητής και διδάσκαλος τῆς “Βασιλείας τοῦ Θεοῦ”».[11] Ζητά ένα σχολείο για ανθρώπινες προσωπικότητες και όχι να «τερατοποιεί» τον νέο (Βλ. Επανάσταση των συνειδήσεων, σ. 40), ζητά από τον ΟΗΕ και την ΟΥΝΕΣΚΟ να λάβουν σοβαρά τις αξίες της Δημοκρατίας. Περνούσε στην πράξη, δεν έμενε ούτε στη θεωρία, ούτε στα λόγια.

     Δυστυχώς, είμαστε πολύ μακριά από τα όσα προσπάθησε ο ίδιος να οικοδομήσει ως θεωρία και πράξη. Η Εκκλησία παρέκκλινε του σκοπού της, απώλεσε το όραμα της Βασιλείας, ταυτιζόμενη κάποτε με ανελεύθερα καθεστώτα (διάφορες μορφές δικτατορίας), ή ανεχόμενη καταστάσεις, οι οποίες έρχονταν σε αντίθεση με το διαλογικό, φιλάνθρωπο, αγαπητικό και θυσιαστικό ήθος της. Κι αυτό το έζησε ο ίδιος ποικιλοτρόπως.

     Άραγε μπορούμε να επαναφέρουμε το χαμένο μας Ιερό Κοινοβούλιο;[12] Η Ορθοδοξία σήμερα καλείται με αφετηρία τις θεμελιώδεις θεολογικές προϋποθέσεις (πίστη στην Αγία Τριάδα, στο ευχαριστιακό ήθος και στον συνοδικό θεσμό) να εκφράσει έναν λόγο, ο οποίος θα μπορέσει να ενσαρκωθεί και να εμπεδωθεί στο παρόν συμφραζόμενο, όπου κυριαρχεί ο δημοκρατικός τρόπος οργάνωσης του ανθρώπινου βίου και το φιλελεύθερο πνεύμα, προσφέροντας στον άνθρωπο διέξοδο και ελπίδα στα υπαρξιακά αδιέξοδα που βιώνει. Διαφορετικά κινδυνεύουμε να εκτοπιστούμε από την Ιστορία, αδυνατώντας να βρούμε κοινό τόπο συνύπαρξης και συναντίληψης.

* Εισαγωγικές παρατηρήσεις του γράφοντος στην εκδήλωση που πραγματοποιήθηκε στον Πολυχώρο Ραδάμανθυς, Χανιά, 26-2-2020. Το κείμενο διατηρεί τον προφορικό του χαρακτήρα.

[1] Βλ. Κωνσταντίνου Ζορμπά, Κοινωνικές Ουτοπίες και Άνθρωπος, εκδ. ΤΕΡΤΙΟΣ, Θεσσαλονίκη 1987, σ. 500.

[2] Κωνσταντίνου Ζορμπά, Το πρόβλημα του Εθνοφυλετισμού ως απόρριψη του Πολιτισμού του «Άλλου», στο Συνέδριο με θέμα: Το πρόβλημα του εθνοφυλετισμού στην Ορθόδοξη Εκκλησία: από το βουλγαρικό σχίσμα μέχρι σήμερα, που διοργάνωσε το Τµήµα Θεολογίας Α.Π.Θ. και η Ιερά Θεολογική Σχολή της Χάλκης, υπό την Αιγίδα της Α.Θ.Π. του Οικουµενικού Πατριάρχη κ.κ. Βαρθολοµαίου Α΄ και µε την ευγενική στήριξη του Αριστοτελείου Πανεπιστηµίου Θεσσαλονίκης, από 12 έως 14 Σεπτεμβρίου 2019, στη Χάλκη.

[3] Βλ. σχετικά τη Σύσκεψη Ορθοδοξίας και Μαρξισμού, 24-25 Σεπτεμβρίου 1983 στην Ορθόδοξο Ακαδημία Κρήτης. Για το θέμα του πολιτικού λόγου του Ειρηναίου Γαλανάκη βλ. Κωνσταντίνου Ζορμπά, Ο Ειρηναίος (Γαλανάκης) εν τη πολιτική μνήμη, στο Πνευματικό Συμπόσιο μνήμης και τιμής προς τον αοίδιμο Μητροπολίτη Κισάμου και Σελίνου κυρό Ειρηναίο, με θέμα: Πολιτική και Θρησκεία, που διοργάνωσαν η Ορθόδοξος Ακαδημία Κρήτης και το Τμήμα Θεολογίας Α.Π.Θ., υπό την Αιγίδα της Α.Θ.Π. του Οικουµενικού Πατριάρχη κ.κ. Βαρθολοµαίου Α΄, στις 23 Οκτωβρίου 2015, στη Θεσσαλονίκη.

[4] Βλ. Κωνσταντίνου Ζορμπά, Ορθόδοξος Ακαδημία Κρήτης (ΟΑΚ) – Πενήντα Χρόνια προσφοράς στην Κρήτη, Περιοδικό Ἐν Χανίοις, Ετήσια έκδοση του Δήμου Χανίων, Τόμος 13ος, Περίοδος 3η, Χανιά 2019, σσ. 51-64. Επίσης, βλ. Κωνσταντίνου Ζορμπά, Εκκλησιολογικές διαστάσεις του έργου της Ορθοδόξου Ακαδημίας Κρήτης, Τόμος Διακονία, Διάλογος, Καταλλαγή, Επιμέλεια Κειμένων Κωνσταντίνος Ζορμπάς, εκδ. ΟΑΚ, Κολυμπάρι – Χανιά, 2018, σσ. 217-247.

[5] Για να διαβάσετε το πλήρες κείμενο περί της Ἀποστολῆς τῆς Ὀρθοδόξου Ἐκκλησίας εἰς τόν σύγχρονον κόσμον, επισκεφθείτε την επίσημη Ιστοσελίδα της ΑΜΣΟΕ  https://www.holycouncil.org/el/-/mission-orthodox-church-todays-world

[6] Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα προς αυτήν την κατεύθυνση, αποτελεί η ποιμαντορία του Μακαριστού Ειρηναίου στη Γερμανία και η όλη του φιλοσοφία για τους εκεί Έλληνες εργαζόμενους. Βλ. Μακαριστού Μητροπολίτου Κισάμου και Σελίνου κυρού Ειρηναίου Γαλανάκη, Ἐπί τόν ποταμόν Ρῆνον, Αθήνα 1993.

[7] Βλ. για παράδειγμα την πρόσκληση για το βράδυ της περισυλλογής στο Καστέλι, Η επανάσταση των συνειδήσεων, όπ.παρ., σ. 81.

[8] Μακαριστού Μητροπολίτου Κισάμου και Σελίνου κυρού Ειρηναίου Γαλανάκη, Τό νόημα τῆς ζωῆς, Έκδοσις Πνευματικού Πολιτιστικού και Μορφωτικού Κέντρου «Μεταμόρφωσις», Θεσσαλονίκη 1990, σσ. 8-9.

[9] Μακαριστού Μητροπολίτου Κισάμου και Σελίνου κυρού Ειρηναίου Γαλανάκη, Κυριακή πρό τῶν Φώτων, Ὁμιλία κατά τήν Θείαν Λειτουργίαν, 4.1.1998 [ΔΕ 11-1], Ρήματα Ζωῆς, έκδ. Ιεράς Μητροπόλεως Κισάμου και Σελίνου, επιμέλεια αρχείου Αντώνιος Βακάκης, Κίσαμος 2019.

[10] Κατά την περίοδο της Αγίας και Μεγάλης Τεσσαρακοστής ακούμε, μεταξύ άλλων, τη θαυμάσια εκκλησιαστική λογική της ευθύνης σε όλα τα κοινωνικά επίπεδα: «Άρχων και ηγούμενος, εκεί εν ταυτώ πλούσιος, μέγας άμα και μικρός…», Κυριακή της Απόκρεω, Όρθρος, Ωδή ε΄.

[11] Μακαριστού Μητροπολίτου Κισάμου και Σελίνου κυρού Ειρηναίου Γαλανάκη, Ρήματα Ζωῆς, έκδ. Ιεράς Μητροπόλεως Κισάμου και Σελίνου, επιμέλεια αρχείου Αντώνιος Βακάκης, Κίσαμος 2019, σ. 33.

[12] Του ιδίου, Ο Χριστός σημάδεψε την Κρήτη, Κίσαμος 20175, σσ. 129-133.


ΠΑΡΑΓΓΕΛΙΑ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ: ΕΙΡΗΝΑΙΟΣ ΓΑΛΑΝΑΚΗΣ – ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΣΥΝΕΙΔΗΣΕΩΝ


Ειρηναίος Γαλανάκης

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: