Δραστηριότητες

Λογοτεχνία στη σύγχρονη Κρήτη

Πανελλήνιο Συνέδριο Κρητικών Πολιτιστικών Συλλόγων

«Κρητική Τέχνη και Πολιτισμός»

Αποσπάσματα από την ανακοίνωση του Χρήστου Τσαντή

«Κρητική Τέχνη και Πολιτισμός» ήταν το θέμα του Πανελλαδικού Συνεδρίου των Πολιτιστικών Κρητικών Σωματείων (16-17-18 Μαρτίου 2018), που έγινε στο αμφιθέατρο του σχολικού συγκροτήματος Τάκης Ζενέτος «ΣΤΡΟΓΓΥΛΟ», στον Άγιο Δημήτριο Αττικής. Το Συνέδριο είχε την υποστήριξη της Περιφέρειας Κρήτης και του Δήμου Αγίου Δημητρίου. Ανάμεσα στους εισηγητές ήταν ο Χρήστος Τσαντής, συγγραφέας-Σύμβουλος Ψυχικής Υγείας, υπεύθυνος των Εκδόσεων Ραδάμανθυς, ο οποίος μίλησε με θέμα: «Λογοτεχνία στη σύγχρονη Κρήτη». Αποσπάσματα από την ανακοίνωσή του στο συνέδριο δημοσιεύουμε σήμερα εδώ:

Λογοτεχνία στη σύγχρονη Κρήτη

Μια σύντομη ιστορική διαδρομή

Κρητική Τέχνη και πολιτισμός - Εκδόσεις Ραδάμανθυς[…] Το θέμα που μου ανατέθηκε δεν είναι εύκολο να καλυφθεί στο πλαίσιο μίας ανακοίνωσης. Μπορούμε να προσεγγίσουμε όμως το ζήτημα της Λογοτεχνίας στη σύγχρονη Κρήτη και να δώσουμε ένα γενικό περίγραμμα του τοπίου. Η διαδρομή που θα ακολουθήσουμε περνά αναγκαστικά μέσα από τις λεωφόρους της Ιστορίας, καθώς για να φωτίσουμε το σήμερα χρειάζεται να έχουμε μια συνοπτική, έστω, εικόνα για το χθες. Ειδικά μάλιστα, όταν το χθες στη λογοτεχνία, επηρεάζει – αν δεν καθορίζει σε πολλές περιπτώσεις – τη θεματολογία, το ύφος, τις φόρμες, αλλά και συνολικά το έργο των νεότερων δημιουργών. Γι’ αυτό θα πάρουμε μία ιδέα και μέσα από την παράθεση κάποιων επιλεγμένων αποσπασμάτων.

Η ίδια η θέση της Κρήτης στο γεωγραφικό χώρο εξηγεί σε ένα βαθμό και την ιδιαιτερότητά της, στον πολιτισμό, στις τέχνες, στη Λογοτεχνία. Το νοτιότερο τμήμα της χώρας μας απέχει από το βορειότερο, σχεδόν όσο απέχει η Αγγλία από την Ισπανία, και εάν στην απόσταση προσθέσουμε το νησιωτικό περιβάλλον, τα βουνά που διαμορφώσανε στην ηπειρωτική Ελλάδα μικρές και σχετικά απομονωμένες κοινότητες, θα διαπιστώσουμε πώς γεννήθηκαν οι ιδιαίτερες τοπικές πινελιές που επέδρασαν στη φυσιογνωμία των κατοίκων και των δημιουργών.

«Η ελληνική αρμονία όσες φορές μπόρεσε να επιτευχθεί ήταν πάντα πολύφωνη», θα γράψει ο Κ. Θ. Δημαράς στην «Ιστορία της Νεοελληνικής Λογοτεχνίας». «Η ροπή προς τη σύνθεση, βγαλμένη από κοινή συνείδηση, κοινή γλώσσα, κοινή πίστη, αποτελεί ένα από τα χαρακτηριστικά σημάδια της νεοελληνικής πνευματικής ιστορίας… Η Ανατολή και η Δύση σμίγουν επάνω στα ελληνικά εδάφη, που γίνονται έτσι ένα σταυροδρόμι όπου αδιάκοπα συγκρούονται δύο πρωταρχικές μορφές πολιτισμού».[1]

Ο ακριτικός χαρακτήρας της λογοτεχνίας

Ίσως αυτή η προσέγγιση να εξηγεί σε έναν βαθμό και τον έντονα ακριτικό χαρακτήρα που είχε η λογοτεχνία μας. Η Κρήτη, αποτέλεσε μία κοιτίδα, μία λογοτεχνική, πνευματική και πολιτιστική κυψέλη στο διάβα των χρόνων, μία κυψέλη όμως που συνεχίζει να μας τροφοδοτεί με το έργο της.

Οι συνθήκες ζωής στη σύγχρονη Ελλάδα και φυσικά στην Κρήτη, έχουν αλλάξει πολύ. Υπάρχει όμως, ζει και επιδρά στη συλλογική μας μνήμη, στο πολιτιστικό DNA των Κρητικών, η δημιουργική φλέβα που γονιμοποίησε τα ριζίτικα, τις μαντινάδες, τα λαϊκά παραμύθια, την ποίηση, την αφήγηση.

Δεν είναι τυχαίο το γεγονός ότι και στο πιο απομακρυσμένο χωριό της Κρήτης, θα βρεις έναν γέροντα ή μια γερόντισσα να σου διηγηθεί με ιδιαίτερο τρόπο την ιστορία του τόπου και της οικογένειάς της. Πώς θα μπορούσε λοιπόν, αυτός ο τόπος να μη γεννήσει ξακουστούς «παραμυθάδες»;

Είναι χαρακτηριστικό το περιστατικό που περιγράφει ο Μενέλαος Λουντέμης, στο έργο του «Ο Λυράρης», το οποίο είναι αφιερωμένο στον Μιλτιάδη Μαλακάση: «Μια φορά… διηγήθηκα (στον Καζαντζάκη) σε πόσο φοβερή αμηχανία με έφερε μια γραία Κρητικιά. Ρώτησε μπροστά μου το γιο της: ίντα δουλειά κάνει ετούτο το κοπέλι; (Ρωτώντας για τη δουλειά του Λουντέμη).

Η ζωή και το έργου του Μενέλαου Λουντέμη - Δημήτρης Δαμασκηνός

Δημήτρης Δαμασκηνός – Η ζωή και το έργο του Μενέλαου Λουντέμη

Ο γιος της τα χρειάστηκε.

-Μα ήταν κουζουλός; είπε ο Καζαντζάκης, έπρεπε να της πει καθαρά το επάγγελμά σου.

-Της το είπε. Μα δεν κατάλαβε.

-Θα της είπε φαίνεται «συγγραφέας» ε; Πώς να καταλάβει μωρέ;

-Και τι έπρεπε να της πει;

-Το επάγγελμά σου: Παραμυθάς!».[2]

Γνωστά είναι τα αθάνατα αριστουργήματα της Κρητικής ποιητικής, αφηγηματικής και θεατρικής παραγωγής που άνθισε πριν από την κατάκτηση της Κρήτης από τους Τούρκους: «Η Βοσκοπούλα», ο «Ερωτόκριτος», «Ο Βασιλεύς Ροδολίνος», «Ο Ζήνωνας», η «Ερωφίλη», «Η θυσία του Αβραάμ», «Η Πανώρια», «Ο Στάθης», «Ο Κατσούρμπος» και «Ο Φορτουνάτος».

Θα χρειαστούν πολλά χρόνια για να φτάσουμε από τον Χορτάτση, τον Κορνάρο, τον Μπεργαδή, τον Πικατόρο, τον Σκλάβο, τον Διακρούση, τον Μπουνιαλή, τον Τρωίλο, κλπ., στους νεότερους λογοτέχνες που έβαλαν τη σφραγίδα τους στην άνθιση της νεοελληνικής λογοτεχνίας στην Κρήτη. Στον «κύκλο των Κρητικών δημιουργών», που έκαναν την Κρήτη ξακουστή σε ολόκληρο τον κόσμο, δίνοντας ώθηση στη λογοτεχνία συνολικά στη χώρα μας.  

«Από το 1669 που πέφτει η Κρήτη ολοκληρωτικά στους Τούρκους επικρατεί πλήρες σκοτάδι. Για να καταλάβετε πόσο πλήρες σκοτάδι, έπρεπε να περάσουν 100 χρόνια για να έχουμε ένα δημοτικό τραγούδι, το τραγούδι του Δασκαλογιάννη, που απέχει περίπου 100 χρόνια από την τουρκική κατάκτηση»[3], είχε πει ο Σπύρος Ευαγγελάτος το 1996, Καθηγητής τότε του Τμήματος Θεατρικών Σπουδών του Πανεπιστημίου Αθηνών, σε μια διάλεξή του με θέμα: «Το κρητικό και επτανησιακό θέατρο».

Φως στο σκοτάδι

Νίκος Καζαζντάκης και Παντελής Πρεβελάκης 1932 Φωτογραφία Ε.Κ.

Νίκος Καζαντζάκης και Παντελής Πρεβελάκης 1932 Φωτογραφία Ε.Κ.

Αυτό το σκοτάδι θα φωτιστεί από την ορμητική είσοδο ενός νέου δημιουργού στο προσκήνιο, του Νίκου Καζαντζάκη. Η συμβολή του στην αναγέννηση και στην ανανέωση της Κρητικής και ευρύτερα της νεοελληνικής λογοτεχνίας, είναι ένα ζήτημα που ακόμα δεν έχει φωτιστεί όσο θα έπρεπε. Το μόνο σίγουρο είναι ότι ο Καζαντζάκης με τη γραφή του, με τη δράση και το πνεύμα του, χάραξε καινούργιους δρόμους για το σύνολο της λογοτεχνικής παραγωγής – και όχι μόνο – στην Κρήτη και συνολικά στην πατρίδα μας, επιδρώντας καταλυτικά στο καλλιτεχνικό στερέωμα, επηρεάζοντας έτσι, έμμεσα και άμεσα, το έργο πολλών και σημαντικών δημιουργών.

Σε αυτό τα σημείο θα πρέπει να επισημάνουμε τη σημαντική δραστηριότητα που αναπτύσσει ο κύριος Στασινάκης, πρόεδρος της Διεθνούς Εταιρείας Φίλων Νίκου Καζαντζάκη, ο οποίος προωθεί ακούραστα το έργο του μεγάλου λογοτέχνη στα πέρατα της οικουμένης, αλλά και ο Αντιπρόεδρος της Διεθνούς Εταιρείας και υπεύθυνος Κρήτης, ο κύριος Σήφης Μιχελογιάννης, που παρά την ηλικία του καταφέρνει να διοργανώνει δεκάδες ποιοτικές εκδηλώσεις κάθε χρόνο για τον Νίκο Καζαντζάκη.

Οι κυψέλες του πολιτισμού

Κνωσσός

Η Κρήτη τού σήμερα, έχει ρίζες βαθιά στο χθες, ρίζες που δεν είναι βαρίδια, αλλά αντίθετα βατήρες. Ανοίγει τα φτερά της στο εδώ και τώρα, μέσα στη δύσκολη κοινωνική και οικονομική συγκυρία για ολόκληρο τον κόσμο, ενώ παράλληλα ατενίζει με αισιοδοξία το αύριο, καθώς αντλεί, μεταπλάθει και δημιουργεί σπουδαία λογοτεχνικά έργα. Κάποια από αυτά γίνονται ευρέως γνωστά και οι δημιουργοί τους είναι σήμερα καταξιωμένοι συγγραφείς, αναφέρουμε μόνο ενδεικτικά: την Μάρω Δούκα, την Ιωάννα Καρυστιάνη, την Μάρω Βαμβουνάκη, την Αλκυόνη Παπαδάκη. Άλλοι συγγραφείς και άνθρωποι του πολιτισμού επιλέγουν την Κρήτη για να ζήσουν και να δημιουργήσουν.

Λογοτεχνικές ομάδες, φιλολογικοί και πολιτιστικοί σύλλογοι, γίνονται φυτώρια μέσα από τα οποία αναδεικνύονται νέοι δημιουργοί, ενώ πλούσια είναι η δραστηριότητα που αναπτύσσουν οι Διευθύνσεις της Εκπαίδευσης σε όλο το νησί. Εξίσου σημαντικές είναι και οι πρωτοβουλίες της Περιφέρειας Κρήτης, η οποία υποστηρίζει έμπρακτα την πολιτιστική δραστηριότητα, χωρίς μάλιστα να διατυμπανίζει αυτή την προσφορά της. Κυψέλη πολιτισμού αποτελεί και η Ορθόδοξος Ακαδημία Κρήτης, η οποία μάλιστα πρόσφατα διοργάνωσε συνέδριο, τιμώντας τον Νίκο Καζαντζάκη, ενώ συνεχείς είναι και οι δραστηριότητες που αναπτύσσει το Μουσείο Καζαντζάκη ειδικά σε σχέση με τα παιδιά και την εκπαίδευση.

Δείγματα γραφής σύγχρονων λογοτεχνών

Δεν είναι όμως μόνο οι φορείς. Είναι η ίδια η κουλτούρα του τόπου που ευνοεί την ανάπτυξη της λογοτεχνίας.

«Άνθισε τριαντάφυλλο και μύρισε μεράκι,

σαν ο μικρός ο πρίγκιπας βρήκε τον Καζαντζάκη»,

είπε μία φίλη του βιβλίου στο Ηράκλειο, η οποία είχε πάρει μέρος στην παρουσίαση της νουβέλας με τίτλο: «Ο μικρός πρίγκιπας συναντά τον Κύριο Καζαντζάκη στο δρόμο της αναζήτησης».

Το μαγκάλι - Γιώργος Ηλιάδης

Γιώργος Ηλιάδης – Το μαγκάλι

Χαρακτηριστική επίσης είναι και η περιγραφή που κάνει ο Γιώργος Ηλιάδης, συγγραφέας από το Ηράκλειο, στο μυθιστόρημά του, με τίτλο «Το μαγκάλι», το οποίο κυκλοφορεί από τις Εκδόσεις Ραδάμανθυς: «Ένα χωριό που πραγματικά σέβεται τον τόπο του έχει έναν τουλάχιστον μαντιναδόρο, ο οποίος ξέρει το λιγότερο τετρακόσιες μαντινάδες όρθιος, συν πενήντα καθιστός και συν εκατό άμε πιεί καμιά ρακή και λυθεί η γλώσσα του… Στην Κρήτη είναι ανεπίτρεπτο να υπάρχει χωριό ή μετόχι χωρίς τουλάχιστον έναν μαντιναδόρο της προκοπής, να έχει δηλαδή μεγάλο ρεπερτόριο για να μπορεί να ανταπεξέρχεται σε όλες τις καταστάσεις και κοινωνικές εκδηλώσεις. Γιατί άλλη είναι η μαντινάδα του γάμου, άλλη της βάφτισης, της παλικαριάς, του φουστανιού κλπ.».[4]

Κάποιοι από τους νέους δημιουργούς συστήνονται με αυτόν τον τρόπο, όπως κάνει ο Γιώργος Κουτουλάκης στην πρώτη του ποιητική συλλογή, με τίτλο «Ένα σεργιάνι»:

«Κουτουλάκης το επίθετο, και Γιώργος το όνομά μου.

Ταξίδια κάνω μακρινά με τα ποιήματά μου.

Γεννήθηκα σ’ ένα χωριό, στην Πάνω Αγιά Μαρίνα,

έτος ’64, έναν Σεπτέμβρη μήνα».[5]

Αλλά και η Θάλεια Φλεμετάκη που πρόσφατα κυκλοφόρησε το πρώτο της μυθιστόρημα με τίτλο «Απροσπέλαστο… μονοπάτι του πόθου»[6], γράφει:

«Η σκέψη μου ετυλίχτηκε

Στη ρόκα τ΄ αργαλειού σου

Να ‘φαίνεις και να γίνομαι

Στολίδι του σπιτιού σου».

Αλλά και:

«Στο κήπο σου ήθελα δεντρό

Δίφορο να ‘μουν μόνο

Να σε θωρώ κι ας μ΄ αγαπάς

Δύο φορές το χρόνο»

 Η ποίηση, με εναλλαγές στο ύφος και στις μορφές, είτε παραδοσιακές είτε σύγχρονες είναι και σήμερα κυρίαρχη.

«Θέλεις να κλείσει η πόρτα μόνη της;

Ένα μολύβι

Χώρισέ το σε τρία ίσα διαστήματα

Και πες τρεις φορές,

αγγίζοντας διαδοχικά

τα τρία σημεία που χώρισες,

κλείσε πόρτα, κλείσε πόρτα, κλείσε πόρτα

και η πόρτα θα κλείσει»,

γράφει η Αργυρώ Λουλαδάκη σε ένα από τα ανέκδοτα ποιήματά της και μοιάζει να συνομιλεί με την ποιητική συλλογή «Ανεμώνες Αλκυόνη», της Κατερίνας Παπαδάκη, η οποία γράφει:

Ανεμώνες Εξώφυλλο

Ανεμώνες Αλκυόνη, λέξεις: Κατερίνα Παπαδάκη, σχέδια: Σμαράγδη Τζιτζικαλάκη

«Ψάχνω το πέρασμα της ζωής

Το πέρασμα του χρόνου.

Μες τους ανέμους

Στη θαλπωρή των κυμάτων.

Κάτω από τη νύφη του χειμώνα

Του θέρους την καυτή άμμο

Και τις ανεμώνες των βράχων».[7]

 

 

«Τα καλοκαίρια σ’ ομοιοκαταληξία

Και τα Φθινόπωρα παράτονα,

Κάπου ανάμεσα

Θα συναντηθούμε»,

Έγραψε ο Λεωνίδας Κακάρογλου.[8]

 Και σε αυτή την αναπάντεχη συνομιλία θα παρέμβει η Αντωνία Παπαδοπούλου, από τις δημιουργούς που επέλεξαν την Κρήτη για να ζήσουν, για να προσθέσει:

 «Το μονοπάτι ξεκλειδώθηκε!

Λόγια, τραγούδια, θύμισες

σαν σφυρί σε καλουπώνουν και τραβάς αλλού ξαφνικά,

για το μονοπάτι που τώρα, μόλις τώρα δα, σαν σειρήνα σε καλεί.

Κλείνεις τα μάτια και τ’ αυτιά σφαλίζεις.

Μαθήματα νέα

σου ζητούν άλλα πόδια και να ξεχάσεις αυτά που νόμιζες πως ήσουν.

Δεν είσαι πια! Δεν είσαι!

Και ο ακροβάτης, που είχες κρύψει, γελά

και το άλμα που είχες αρχίσει ανάποδα κι αυτό.

Τώρα, το κενό ξεκινά από το πουθενά.

Απόλυτη αρχή και διαγραφή.

Δεν θα ‘σαι!

Θα υπάρξεις σαν νέα σελίδα αστοιχείωτη.

 Καλοτάξιδη λοιπόν και μη γελάς! Κρύψου!

Δεν θα σε βρει εκεί βέλος κανένα».

 Θα κλείσουμε αυτή την λογοτεχνική και ποιητική συνομιλία των Κρητικών δημιουργών με ορισμένες ακόμα αναφορές. Η πρώτη είναι από ένα ανέκδοτο ποίημα της Μάχης Χουρδάκη, με τίτλο: «Νήσος Κρήτη».

 «Γυναίκα βαθύκομη

Ξαπλωμένη στο πέλαγος.

Αυγές του ρόδου.

Δειλινά του ήλεκτρου.

Κορυφές ορέων.

Αντανακλάσεις πράσινου.

Δεντρά!

 Λάμψη οψιδιανού,

Νήσος Κρήτη.

Κοπελιές λικνίζονται

Λίγο γερτές στον αέρα.

Αποστράπτουσες λεπίδες στο χορό.

Αντρίκειες φωνές στην αγορά

Στα ξώθυρα, στ’ αμπέλια,

Στους ελαιώνες, στους καφενέδες.

 Νήσος Κρήτη.

Βηματισμός ανάερος

των Αγίων

στα ξωκλήσια.

Νοτιάς και λίβας

Για να ξέρεις που βρίσκεσαι!

Κι ο έρωτας βαρύς,

με αρματωσιά δίχως παιχνίδια,

σε σημαδεύει.

 Νήσος Κρήτη

Η Αριάδνη και ο μίτος

Ο Αστερίων και η Δήμητρα,

Εγώ και εσύ.

Ποιος είπε ότι οι θυγατέρες

Δεν κρατούν τα περάσματα;

 Νήσος Κρήτη,

Ψυχή φλεγόμενη στην αγρυπνία της Ιστορίας».

 Η δεύτερη αναφορά ανήκει στην Κωνσταντίνα Χαριτάκη, η οποία γράφει στο μυθιστόρημά της «Σημείο μηδέν», πως: «Την τσικνοπέμπτη τη γιόρτασαν στο σχολείο όλοι μαζί, (στη Ζάκυνθο). Τόσο όμορφα είχε να περάσει, όπως τότε, πριν από λίγα χρόνια που είχε βρεθεί σε αντίστοιχη χρονική περίοδο κάπου στη Νότια Κρήτη, εκεί που πολεμάνε οι Δροσουλίτες. Μόνο που τότε δεν είχε καντάδες, αλλά πεντοζάλι. Καθένας έχει το δικαίωμα να λυγίζει ή να πέσει. Έχει όμως την υποχρέωση απέναντι στον εαυτό του να κάνει ένα, δυο, πέντε ζάλα για να ξανασταθεί αναντρανιστά στα πόδια του».[9] 

 Η τρίτη είναι από τη νουβέλα του Χρήστου Τσαντή «Ο μικρός πρίγκιπας συναντά τον Κύριο Καζαντζάκη στο δρόμο της αναζήτησης»:

Ο μικρός πρίγκιπας συναντά τον Κύριο Καζαντζάκη«Πέτρα πάνω στη πέτρα και κάθε βήμα γαντζωμένο στη γη, αργό, άγριο, ίδιο με το τοπίο. Ένα πέταλο βουνά περικλείουν τη γη. Ανάμεσα της, φαράγγια, ποταμοί, πέτρινα τοξωτά γεφύρια δρασκελίζουν τα δάση. Κι όσο ανεβαίνεις, πέτρα, σύννεφο και ξεραΐλα, έξω απ’ τις εποχές, κάθε εποχή. Κάτω στα χαμηλά, ελιά, χαρούπια και πεύκο και ανεμόμυλοι μαλακώνουν το μάτι, στήνουν παιχνίδι με τις μυρωδιές κι επάνω, στα ψηλά, πέτρα και χώμα καθαρό, αγριοκάτσικα κι ανάκατα ριζωμένος στους γκρεμούς ο έρωντας. Ετούτο το φυτό με βιολετί άνθη και φύλλα χουχουλιασμένα στο χνούδι, φυτρώνει μόνο στην Κρήτη κι αρέσει στ’ αγρίμια. Ο μύθος λέει πώς όποιο κορμί πληγωμένο από βέλος φάει τον έρωντα, τότε γιατρεύεται κι αποβάλει το βέλος και λυτρώνεται…».[10]

 Και όπως θα γράψει ο Ευάγγελος Ρούσσος στο βιβλίο του «49 + 10 ΧΑΪΚΟΥ», το οποίο είναι υπό έκδοση:

 «Ό,τι κι αν γράφω,

Σε μια μόλις λέξη

Κλείνω τον κόσμο».

 Και η Χανιώτισσα Ζωή Κολάρου, θα πει σε ένα από τα ανέκδοτα ποιήματά της: 

«Κάθε που το μολύβι κραδαίνω

Προσδοκώ η σελίδα να φτάσει

Και όσα δε σου είπα μέχρι τώρα

να χωρέσουν έστω στο περιθώριο

πάντα ουσιώδη τα ανείπωτα».

 Θα κλείσουμε αυτή τη σύντομη αναφορά σε έργα σύγχρονων Κρητικών δημιουργών, με έναν μεγαλύτερο σε ηλικία που αποφάσισε πρόσφατα να προχωρήσει στην έκδοση της ποιητικής του συλλογής, αλλά και με τον νεότερο ίσως λογοτέχνη της Κρήτης και πιθανά συνολικά της χώρα μας, ο οποίος και μας εκπλήσσει με την ωριμότητα της γραφής του.

Το πρώτο λοιπόν είναι ένα εξαιρετικό ποίημα του Σήφη Μιχελογιάννη, το οποίο βρίσκεται στην συλλογή με τίτλο «Στην Αρένα», που θα κυκλοφορήσει σύντομα από τις Εκδόσεις Ραδάμανθυς. Γράφει λοιπόν εκεί ο ποιητής:

«Ήταν τα σημάδια της αποτυχίας του

Τα πουλιά που γλύτωσαν από του κυνηγού το βόλι

Κανείς δεν ξέρει αν βρήκαν το ταίρι τους.

Κανείς δεν ξέρει αν κοιμήθηκαν στον ίδιο τόπο.

Μα ο κυνηγός μας είχε την μεγάλη επιτυχία.

Ήταν η τραυματισμένη πέρδικα που εθεράπευσε

Που πετούσε στα βουνά και τα λαγκάδια

Και το βράδυ γύριζε στου κυνηγού το σπίτι

Η ευγνωμοσύνη που εθριάμβευσε

Η αγάπη που φτερούγισε στην καρδιά του κυνηγού,

Που ξεπέρασε το καρτέρι του θανάτου,

Ήταν η δύναμη που έκανε τον κυνηγό

Ν’ αγαπήσει τα πουλιά που έφυγαν

Τα σημάδια της αποτυχίας του».

 Ο νεαρός δημιουργός για το οποίο κάναμε λόγο, είναι ο Άγγελος Ποθουλάκης από τα Χανιά. Η νουβέλα του με τίτλο «Η Παραίτηση», κυκλοφορεί από τις Εκδόσεις Ραδάμανθυς. Διαβάζουμε ένα σύντομο και χαρακτηριστικό απόσπασμα από την εισαγωγή:

εξώφυλλο

Φωτογραφία στο εξώφυλλο, Άγγελος Ποθουλάκης: Έπαυλη της Βαρώνης Φον Σβαρτς, Χαλέπα, Χανιά.

«ΤΟ ΚΥΜΑ ΕΣΚΑΣΕ ΜΕ ΜΑΝΙΑ πάνω στα μυτερά βράχια αφρίζοντας και εκτόξευσε αμέτρητες σταγόνες γύρω του, γεμίζοντας την ατμόσφαιρα με αλμύρα.

Εκείνος έκλεισε τα μάτια του. Οσφράνθηκε τη θάλασσα. Τη γεύτηκε. Ανάσανε βαριά, ανακουφισμένος, γεμάτος ηδονική γαλήνη. Βρισκόταν σε ένα από τα αγαπημένα του μέρη: είκοσι με τριάντα μέτρα μήκος κακοτράχαλου, βραχώδους εδάφους, γεμάτο ανώμαλες προεξοχές και κοιλότητες. Από τη μία πλευρά ήταν η άκρη ενός μισοέρημου δρόμου που περνούσε περιμετρικά από μία εξίσου ήσυχη συνοικία. Από την άλλη, εκεί που καθόταν τώρα, το κενό. Ένας γκρεμός, περίπου δέκα μέτρων, κι από κάτω κοιμόταν η θάλασσα. Ωστόσο, τις μέρες που είχε βοριά ή δυτικό άνεμο, όπως εκείνη τη μέρα, η θάλασσα ξυπνούσε απότομα και άγρια. Ένα σημείο στο οποίο διεξάγονταν μία από τις αρχαιότερες μάχες που έγιναν και γίνονται ακόμα στον πλανήτη. Η πάλη μεταξύ της στεριάς και της θάλασσας, η αέναη προσπάθεια των κυμάτων να γκρεμίσουν τα τείχη, να σκεπάσουν τα βράχια που ορθώνονταν μπροστά τους και, περνώντας θριαμβευτές πάνω από τους κομματιασμένους τους σωρούς, να ενώσουν τους δύο κόσμους. Εκεί ακριβώς, στο συνταίριασμα των δύο κόσμων, με τον αέρα να σφυρίζει σιγανά στα αυτιά του, τον ήλιο να χαϊδεύει απαλά το δέρμα του, την αλμύρα να γεμίζει ηδονικά τα πνευμόνια του, και την απέραντη θάλασσα να μονοπωλεί το οπτικό του πεδίο, εκείνος γαλήνευε».

Εάν θελήσουμε να δώσουμε και ορισμένα χαρακτηριστικά αποσπάσματα από δημοσιευμένες εργασίες, αποτέλεσμα δραστηριοτήτων του Εργαστηρίου Δημιουργικής Γραφής και Αυτογνωσίας που λειτουργεί από τις Εκδόσεις Ραδάμανθυς στο βιβλιοπωλείο «Κούκουμπουκ» στα Χανιά, πραγματικά ο χρόνος δεν θα μας φτάσει. 

Το γενικότερο πλαίσιο

Σήμερα το πλαίσιο μέσα στο οποίο αναπτύσσεται η λογοτεχνική δημιουργία στην Κρήτη, και στη χώρα μας, έχει σημαντικά διαφοροποιηθεί σε σχέση με τις αρχές του αιώνα ή ακόμα και με τα πρώτα χρόνια μετά από τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο.

«Η δικτατορία της 21ης Απριλίου 1967 επανέφερε την ολοκληρωτική καταστολή και δίωξη του βιβλίου. Ένα μεγάλο μέρος του ανθρώπινου δυναμικού από τον εκδοτικό χώρο βρέθηκε στη φυλακή ή την εξορία. Ο συγγραφικός κόσμος με μια άτυπη συναίνεση αποφάσισε να σταματήσει να εκδίδει βιβλία ως διαμαρτυρία στις συνθήκες ανελευθερίας και λογοκρισίας που επέβαλε το καθεστώς».[11]

Έτσι στα χρόνια της δικτατορικής διακυβέρνησης ο κόσμος του βιβλίου σφραγίστηκε από τη σιωπή. Ίσως σαν σημείο καμπής για τη λογοτεχνία, αλλά και συνολικά για την βιβλιοπαραγωγή στην Ελλάδα, μπορούμε να τοποθετήσουμε την Μεταπολίτευση, και αυτό γιατί οι αλλαγές που πραγματοποιούνται στο κοινωνικό, οικονομικό και πολιτιστικό πλαίσιο μετά από την πτώση της χούντας, ωθούν στην ελεύθερη έκφραση, ευνοούν την ανάπτυξη των γραμμάτων και των τεχνών, άρα και τη λογοτεχνική δημιουργία.

Αλλάζει σταδιακά επίσης και η σχέση των ανθρώπων με την πνευματική παραγωγή. Περισσότεροι άνθρωποι αποκτούν πρόσβαση στα αγαθά της παιδείας, γεγονός που βοηθά στη διεύρυνση του αναγνωστικού κοινού, μα και στην αύξηση του όγκου της βιβλιοπαραγωγής, στην οποία δεσπόζουσα θέση είχε πάντοτε η Λογοτεχνία.

Νέες τάσεις διαμορφώνονται στις οικονομικές δομές που σχετίζονται άμεσα με το βιβλίο και τη λογοτεχνία, αλλαγές που μεταβάλλουν το τοπίο στο χώρο των εκδόσεων και των βιβλιοπωλείων.

Σύμφωνα με στοιχεία της έρευνας του Συνδέσμου Εκδοτών Βιβλίων και του Ελληνικού Ιδρύματος Πολιτισμού, για τη βιβλιοπαραγωγή του 2014, η οποία παρουσιάστηκε στη 67η Διεθνή Έκθεση Βιβλίου της Φρανκφούρτης, η Λογοτεχνία διατηρεί στο πέρασμα των χρόνων ανοδική τάση, καλύπτοντας το 40% του συνολικού όγκου της βιβλιοπαραγωγής, από 25% σε παλαιότερες περιόδους.

Ειδικά για την ελληνική λογοτεχνία, σύμφωνα με στοιχεία έρευνας του ΕΚΕΒΙ (2003-2008), να αναφέρουμε ότι το μυθιστόρημα και η ποίηση κατέχουν σταθερά τα πρωτεία (35% και 32,4% αντίστοιχα), ακολουθούν οι νουβέλες και τα διηγήματα που καλύπτουν το 19,4% των νέων τίτλων λογοτεχνικών βιβλίων, το θέατρο με 4%, 2,5% αφορούν σε προσωπικές μαρτυρίες, και το 1,1% τις Ανθολογίες…

Για τις Εκδόσεις Ραδάμανθυς

[…] Δημιουργήσαμε τις Εκδόσεις Ραδάμανθυς πριν από δυο χρόνια. Μέχρι σήμερα έχουν κυκλοφορήσει 21 τίτλους, (7 μυθιστορήματα, 4 νουβέλες, 3 παραμύθια, 4 ποιητικές συλλογές και 3 δοκίμια), ενώ βρίσκονται υπό έκδοση άλλα 19 έργα.

Η φιλοσοφία μας είναι συνεργατική, είτε αυτό αφορά τους δημιουργούς είτε στους φορείς. Μέχρι σήμερα συνεργαστήκαμε σε εκδηλώσεις και δραστηριότητες με την Περιφέρεια Κρήτης, τις Διευθύνσεις Α΄βάθμιας και Β΄βάθμιας Εκπαίδευσης Χανίων, με πολλά σχολεία στα Χανιά, στο Ηράκλειο, στην Αθήνα, με Σχολεία Δεύτερης Ευκαιρίας, με τη Διεθνή Εταιρεία Φίλων Νίκου Καζαντζάκη, με την Εταιρεία Ελλήνων Λογοτεχνών, με την Πρεσβεία της Ρουμανίας στην Ελλάδα, με την Ορθόδοξο Ακαδημία Κρήτης, το Σωματείο ΑΜΕΑ Χανίων, με το παράρτημα Αθηνών της ΧΕΝ Ελλάδας, το Σωματείο Κωφών «Σαμαριά», με τα παραρτήματα Πάτρας και Χανίων της Ελληνικής Μαθηματικής Εταιρείας, με σωματεία και συλλόγους για την Ψυχική Υγεία στο Ηράκλειο και με άλλους φορείς.

Ο Πολιτισμός είναι το ανώτερο συγκριτικό πλεονέκτημα και ένα από τα ισχυρότερα εφόδια που διαθέτει η πατρίδα μας, καθώς και οι τοπικές κοινωνίες. Με επίκεντρο τη λογοτεχνία λοιπόν επιδιώκουμε τη συγκρότηση μιας κυψέλης δημιουργίας. Είμαστε ανοιχτοί σε ιδέες και προτάσεις…

Δημιουργούμε, με τα γράμματα της ψυχής μας.

Χρήστος Τσαντής


[1] Κ. Θ. Δημαράς, (1985), «Ιστορία της Νεοελληνικής Λογοτεχνίας», Αθήνα: εκδόσεις Ίκαρος.

[2] Δημήτρης Δαμασκηνός, (2017), «Τα πλοία άραξαν στις όχθες της καρδιάς μας. Ένα δοκίμιο-μελέτη για τη ζωή και το έργο του Μενέλαου Λουντέμη», επιμ. Χρήστος Τσαντής. Χανιά: Εκδόσεις Ραδάμανθυς

[3] Σπύρος Ευαγγελάτος, (1996), «Το κρητικό και επτανησιακό θέατρο», στο συλλογικό έργο «Νεοελληνικό Θέατρο (17ος-20ός αι.) Η Νεοελληνική δραματουργία: Συνέχεια και Τομές. Από την κρητική αναγέννηση στο θέατρο του 20ού αιώνα. Επιμορφωτικές διαλέξεις». Επιμ. έκδοσης Ελένη Γραμματικοπούλου. Αθήνα: έκδοση του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών

[4] Γιώργος Ηλιάδης, (2018), «Το μαγκάλι», επιμ. Χρήστος Τσαντής. Χανιά: Εκδόσεις Ραδάμανθυς.

[5] Γιώργος Κουτουλάκης, (2016), «Ένα σεργιάνι», επιμ. Χρήστος Τσαντής. Χανιά: Εκδόσεις Ραδάμανθυς.

[6] Θάλεια Φλεμετάκη, (2018), «Απροσπέλαστο… μονοπάτι του πόθου». Χανιά: Εκδόσεις Ραδάμανθυς.

[7] Κατερίνα Παπαδάκη, (2018), «Ανεμώνες Αλκυόνη», επιμ. Χρήστος Τσαντής. Χανιά: Εκδόσεις Ραδάμανθυς.

[8] Λεωνίδας Κακάρογλου, (1989), «Στο λευκό του βυθού». Αθήνα: Εκδόσεις Πλέθρον.

[9] Κωνσταντίνα Χαριτάκη, (2018), «Σημείο μηδέν», επιμ. Χρήστος Τσαντής. Χανιά: Εκδόσεις Ραδάμανθυς

[10] Χρήστος Τσαντής, (2018), «Ο μικρός πρίγκιπας συναντά τον Κύριο Καζαντζάκη στο δρόμο της αναζήτησης», επιμ. Σεβαστή Σημαντήρη, Βλασία Λάγιου. 3η έκδοση, Χανιά: Εκδόσεις Ραδάμανθυς.

[11] Από την «IΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΕΚΔΟΣΗΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ 1830-1974: ΜΙΑ ΕΠΙΣΚΟΠΗΣΗ», στην ιστοσελίδα του ΕΚΕΒΙ.

 

 

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s