Γράφει η Μαρία Φουρουντζόγλου
Από το τεύχος 15 του περιοδικού των εκδόσεων Ραδάμανθυς
Αγάπη Και Απώλεια
Έζησα χρόνια λιγοστά κι έσβησε τ’ ονομά μου
και τώρα από πολύ μακριά σάς χαιρετά η σκιά μου.
Δεν ήθελα, δεν έπρεπε, να φύγω από κοντά σας,
πόσο μου λείπει η αγάπη σας και τα γλυκά φιλιά σας…
Πήγα σε κόσμο φωτεινό, παράδεισο τον λέτε,
μα θα ΄θελα να ζω στη γη, για μένα να μην κλαίτε.
Τους πόνους που ΄χει μια ζωή όλους μαζί τους πήρα
κι ύστερα πήρα αθέλητα τον θάνατο…σωτήρα!
Ήθελα την παρέα σας, τη συναναστροφή σας,
τα βάσανα του κόσμου εκεί να μοιραστώ μαζί σας.
Σαν ορφανά μικρά πουλιά φροντίστε τα όνειρά μου.
Σαν κάμουν δυνατά φτερά, θα ουρανωθούν κοντά μου…
(Θεοχάρης Φραγκιουδάκης – Αγκαλιαστές μαντινάδες – 2022[1])
Υπάρχει επικοινωνία μεταξύ δημιουργού και αναγνώστη όταν πρόκειται για έναν συγγραφέα – και στην περίπτωση του Θεοχάρη Φραγκιουδάκη, πρόκειται για έναν ερευνητή, συγγραφέα και ποιητή – και ως εκ τούτου ένα είδος γνωριμίας μεταξύ αυτών των ανθρώπων. Πριν τη σύνταξη αυτού του άρθρου κουβέντιασα με ορισμένους ανθρώπους που τον γνώρισαν και/ή τον διάβασαν, εν είδει συλλογικής ιδεοθύελλας και μοιράσματος της γνωριμίας και της θλίψης μετά την αιφνίδια αναχώρησή του για κόσμους άλλους στις 18 Νοεμβρίου 2025. Ύστερα, γύρισα να τον αναζητήσω και πάλι στα βιβλία του. Είχε γνώσεις πολλές και ιστορικές δεξιότητες και λογοτεχνικό ταλέντο. Και αυτογνωσία.
Τα όνειρα είναι η ζωή των νεκρών.
Έρχονται στη σιωπή και μας σκουντάνε,
πότε άτσαλα, πότε τρυφερά.
Δεν ζητούν να τα πάρουμε στα σοβαρά,
ζωή κανονική είναι κι αυτά.[2]
Γίνεται. Να έχουμε γράψει για το θάνατο σαν να αφορά άλλους κι όμως πάντα με κάποιο τρόπο θα βρεθούμε κι εμείς από την άλλη μεριά, και με άλλο τρόπο θα είμαστε κομμάτι της ποίησής μας. Και θα σκουντάμε τους ζωντανούς στα όνειρά τους, όπως μας σκουντά και θα μας σκουντά ο Θεοχάρης Φραγκιουδάκης. Πότε άτσαλα, πότε τρυφερά, πάντα βάζοντας μας σε σκέψεις στη θύμησή του μετά την ξαφνική αναχώρησή του. Θέλοντας να μιλήσω για τον Χάρη θέλησα να αφήσω να μιλήσει ο Χάρης. Γι’ αυτό και παραθέτω αυτά που ο ίδιος έγραψε σχολιάζοντας τα έργα του, σχολιάζοντας με τη σειρά μου, σαν να συνομιλώ με τον φίλο μου στις σελίδες αυτές.
Η γέννηση του ήταν το 1970 στα Χανιά. Τα πρώτα του γράμματα τα έμαθε από τον παππού του και στη συνέχεια σε μονοθέσιο δημοτικό σχολείο, όπως αναφέρεται στο σύντομο βιογραφικό του σημείωμα στα βιβλία του. Με δυνατά εσωτερικά εφόδια σπούδασε στη Φιλοσοφική Σχολή του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου για να εργαστεί ύστερα στη φροντιστηριακή και έπειτα στη δημόσια εκπαίδευση[3]. Στο Λύκειο Ελευθερίου Βενιζέλου τον πρωτογνώρισα. Μια παρουσία στιβαρή: σοβαρός, μετρημένος, ψηλός από φυσικού του αλλά και πάντα στο ύψος των περιστάσεων.
Χαθήκαμε έναν καιρό σε διαφορετικά σχολεία και τον συνάντησα έμμεσα μέσα από την πρώτη έκδοση του βιβλίου για τα Ανθρωπο-τοπωνύμια του Νομού Χανίων που μου έδειξε η σύζυγός του, Εύα Πριναράκη. Ξανασυναντηθήκαμε όταν μετά τις απαγορεύσεις μαζώξεων λόγω κορωνοϊού άρχισαν πάλι οι παρουσιάσεις βιβλίων. Ήταν η σειρά της παρουσίασης της ποιητικής του συλλογής Σαν Μαντινάδα, την οποία ο ίδιος προτιμά να χαρακτηρίσει ως στιχουργική προσπάθεια μάλλον παρά ως ποιητική, τονίζοντας ακόμη ότι αποδίδει ως επί το πλείστον βιώματα άλλων τα οποία του εμπιστεύτηκαν. Ένα δείγμα:
ΠΡΩΙΝΟ ΞΥΠΝΗΜΑ
Πόσο μ’ αρέσει την αυγή που τα πουλιά ξυπνούνε,
τ’ αηδόνια και οι πέρδικες σαν γλυκοτραγουδούνε…
Πάντα στα ξημερώματα μ’ αρέσει να γλεντίζω
για να ξυπνώ τσι κοπελιές, να τσι καλημερίζω…
Μέσα στην ίδια χρονιά είχε κυκλοφορήσει από τις εκδόσεις Ραδάμανθυς το ερευνητικό έργο του Χρονο-ιστορικός κατάλογος Οικήσεων στον Νομό Χανίων (1030-1905)(έκδ. Ραδάμανθυς 1-1-2019). Ο ίδιος δήλωσε τότε ότι τα ποιήματα «ήταν μια ανάγκη για μια πιο συναισθηματική ανάσα μετά από την ολοκλήρωση ερευνητικών έργων». Θεωρώ, ωστόσο, ότι υπάρχει μια βαθιά συναισθηματική σύνδεση του Θεοχάρη με κάθε αντικείμενο το οποίο διερεύνησε, και με την έννοια αυτή, υπάρχει μια παθιασμένη ποιητική προσέγγιση στην έρευνά του που θα μπορούσε να εξηγήσει την σχεδόν ταυτόχρονη παραγωγή του ερευνητικού όπως και του ποιητικού του έργου.
Για το βιβλίο του Η Ενετική Εκκλησιαστική Απογραφή του 1637 στο Νομό Χανίων. Μια ιδιαίτερα απαιτητική έρευνα βασισμένη σε αρχεία των Ενετών. (εκδ. Ραδάμανθυς 4-10-2021) ο ίδιος ο συγγραφέας σημειώνει: «Η παρούσα διερεύνηση του ναϊκού αποτυπώματος στον νομό Χανίων σε καμία περίπτωση δεν επιδιώκει να υπεισέλθει σε θέματα της θρησκείας. Η εργασία αυτή προέκυψε ως υπερπλεόνασμα της δεκαετούς προσωπικής ενασχόλησης επί του συγκεκριμένου γεωγραφικού πεδίου και εκφράζει την ανάγκη να επιτονισθούν παρελθοντικές στίξεις που περιέχουν τόσο ο «Χρονο-ιστορικός Κατάλογος Οικήσεων στον Νομό Χανίων», όσο και τα «Ανθρωπο-τοπωνύμια του Νομού Χανίων». Από την περιπέτεια της συγκριτικής μελέτης και της παράλληλης ανάπτυξης των τριών πονημάτων ο συγγραφέας εξέρχεται ταπεινός, παραδίδοντας στους ενδιαφερόμενους έναν κατά το δυνατόν ασφαλή οδηγό πλεύσης».
Πράγματι, στα Ανθρωπο-τοπωνύμια του Νομού Χανίων (εκδ. Ραδάμανθυς 6-6-2022) με ταπεινότητα ο Θεοχάρης παραδίδει στους αναγνώστες ένα μονοπάτι γνωριμίας με την προέλευση των ονομασιών των κατοικημένων τόπων – χωριών ή πόλεων – των ανθρωπο-τοπονυμίων του Νομού Χανίων. Όπως αναφέρει στον πρόλογο του συγκεκριμένου βιβλίου, σπόρος για τη δημιουργία του πονήματος ήταν εργασία που ανέθεσε σε μαθητές του στο πλαίσιο του μαθήματος της Ιστορίας Β’ Γυμνασίου, και ακόμη παλιότερος σπόρος το κέντρισμα του ενδιαφέροντός του από παλιά βλέποντας τα ονόματα των χωριών σε πινακίδες του δρόμου και σε χάρτες. Και βέβαια, αναδεικνύει το ρόλο της προφορικής παράδοσης, καθώς του άρεσε να ακούει μεγαλύτερους σε ηλικία ανθρώπους να αφηγούνται ιστορίες.
Ως δείγμα της «ορθολογικής διαχείρισης» του υλικού που βρέθηκε στο νου ή στα χέρια του, θα παραθέσω ένα λήμμα από το συγκεκριμένο έργο. Από αυτά συμπεραίνουμε ότι ο Θεοχάρης ερεύνησε σχολαστικά τις ονομασίες τόσο γλωσσολογικά συναντώντας ρίζες από τα ελληνικά, από τη γλώσσα των Βενετών, από τα τούρκικα και τα αραβικά, όσο και ιστορικά με βάση τα αρχεία που είχε στη διάθεσή του:
Κανταριανά, (τα): Οικισμός του Καμπανού στο Ανατολικό Σέλινο. Η ονομασία του προκύπτει από το επάγγελμα του “κανταρά”, δηλαδή του κατασκευαστή κανταριών ή του ζυγιστή (πρβλ. σημερινά νανιώτικα επώνυμα “Καντάρας” και “Κανδαράκης”. Το “καντάρι” είναι είδος χειροκίνητης ζυγαριάς και αποτελεί γλωσσικό αντιδάνειο από την τουρκική λέξη “kantar” < αραβική “qintar” < βυζαντινό “κεντηνάριον” < λατινικό “centenarius” > “centum” (= “εκατόν”). Άρα το “καντάρι” ήταν αρχικά μονάδα βάρους ίση με 100 λίτρες χρυσού. Στην περίπτωση της γειτονιάς Κανταριανά, το εντυπωσιακό είναι ότι αυτή σχετίζεται όχι μόνο γεωγραφικά αλλά και εννοιολογικά με το τοπωνύμιο “Καμπανός” (βλ.λ.), που και αυτό σημαίνει ζυγαριά![4]
Στο λήμμα για τη Μαλάξα ο Θεοχάρης Φραγκιουδάκης περιλαμβάνει την πληροφορία ότι το τοπωνύμιο αυτό απαντάται για πρώτη φορά σε βενετικό έγγραφο το 1321[5], ενώ για τα Cociana Σελίνου δεν διστάζει να επισημάνει ότι δεν ξέρουμε αν η απογραφή Μπαρότση το 1577 εννοεί “Κοτσιανά” ή “Κουκιανά”[6], χωρίς να θεωρήσει αναγκαία την οριστικοποίηση της πληροφορίας εφόσον δεν υπάρχουν επαρκή στοιχεία και αφήνοντας ανοιχτό το πεδίο για περαιτέρω έρευνα: «Τούτη η εργασία επιδέχεται διαρκή βελτίωση και εμπλουτισμό και είναι ευήκοη σε κάθε καλόπιστη φωνή». Σε αναφορές τοπωνυμίων που σχετίζονται με ναούς αναδεικνύεται ο συσχετισμός με την ενετική απογραφή των εκκλησιαστικών μνημείων του έτους 1637 και αντιλαμβανόμαστε ότι η έρευνα για το ένα πεδίο (ανθρωποτοπωνύμια) δεν μπορούσε να μην αλληλεπιδράσει με την έρευνα για τα εκκλησιαστικά μνημεία.
Γυρίζοντας για λίγο στην Ενετική Εκκλησιαστική Απογραφή του 1637 στο Νομό Χανίων, να πούμε ότι το βιβλίο αυτό βασίζεται σε παλιά χειρόγραφα απογραφής όταν οι Ενετοί αντιμετώπισαν το, ορατό κίνδυνο της κατάκτησης του νησιού από τους Οθωμανούς Τούρκους και προέβησαν στην καταγραφή των χαρακτηριστικών και των περιουσιακών στοιχείων εκκλησιών και μοναστηριών. Ο Θεοχάρης πραγματοποίησε λοιπόν έρευνα και καταχώρησε λεπτομερείς πληροφορίες στο έργο του παρέχοντας έναν κατατοπιστικό οδηγό για κάθε επόμενο μελετητή. Διέσωσε χρήσιμο υλικό που θα μπορούσε να χαθεί στο χρόνο. Στο 14ο τεύχος του περιοδικού Ραδάμανθυς, όπου και πάλι παρακινεί τους αναγνώστες να τολμήσουν να αμφισβητήσουν τα αποτελέσματα τη έρευνάς του εφόσον έχουν στη διάθεση τους νέα στοιχεία ή ερμηνείες, ο Θεοχάρης χαρακτηρίζει αυτά τα τρία έργα μαζί ως “Η Τριλογία των Χανίων”.
Αφούαναδείχτηκαν έργα του Θεοχάρη Φραγκιουδάκη που έχουν έναν σαφώς ιστορικό-ερευνητικό χαρακτήρα, καταπιάνομαι με την Κρητική ποιητικότητα. Χθες και σήμερα (Ραδάμανθυς 25-7-2022).
Ο Θεοχάρης οδηγείται και καθοδηγείται από την εσωτερική ανάγκη για τη διατήρηση ιστορικών δεδομένων. Μελετητής ο ίδιος της ιστορίας, καταγράφει με τη σειρά του και δημοσιοποιεί κείμενα τα οποία μέσα από αυτή τη διαδικασία παραδίδονται στους μελλοντικούς μελετητές της πορείας των ανθρώπων του τόπου στο χρόνο. Αυτό που με εντυπωσίασε σε αυτό το βιβλίο είναι ότι συνδυάζεται η ιστορία με την ποίηση. Η ιστορία όσον αφορά γεγονότα που αναφέρονται στο πρώτο μέρος του βιβλίου μέσα σε ποιητικά κείμενα διαφόρων ανθρώπων από την Κρήτη και ως επί το πλείστον μη λόγιων, οι προσωπικές ιστορίες αυτών που γράφουν. Η ποίηση μέσα σε αυτά. Και στο δεύτερο μέρος, οι Αγκαλιαστές Μαντινάδες, η ποίηση του ίδιου του Θεοχάρη που φαίνεται να αντλεί έμπνευση από όσα γραφόμενα άλλων κατέγραψε και προσπάθησε να επιδιορθώσει, συνδυάζοντας τα δικά του βιώματα. Όπου πάλι, βίωμα σημαίνει γεγονός και συναίσθημα. Στην αρχή του άρθρου αυτού παρέθεσα την αγκαλιαστή μαντινάδα «Αγάπη και Απώλεια» – διανοήθηκε Θεοχάρης πως θα έφευγε νωρίς;
Άλλο ένα ποιητικό έργο του Θεοχάρη Φραγκιουδάκη είναι τα Δισέλιδα (εκδ. Ραδάμανθυς 6-12-2024).
«Κάποτε θα εκδώσουμε, εσύ κι εγώ μαζί,
της κοινής μας πλεύσης τη στιχουργική.»
Εδώ συναντάμε τα δύο πρόσωπα του ποιητή: το παραδοσιακό, το παρελθοντικό από τη μια και το σύγχρονο, το τωρινό από την άλλη. Ανά δύο σελίδες, δίπλα δίπλα, αντιπαραβάλλονται τα δύο είδη ποίησης από τον ίδιο δημιουργό και με το ίδιο θέμα. Γιατί να πρέπει πάντα να διαλέγεις ή το μοντέρνο ή το παραδοσιακό; Ο Θεοχάρης βρήκε τον τρόπο να συνδυάσει και τα δύο.
«Το βιβλιαράκι αυτό είναι αφιερωμένο στον γενέθλιο τόπο. Είναι ένα ταξίδι στον τόπο, μα πιο πολύ στον χρόνο. Στον χρόνο που πέρασε και χάθηκε. Μ’ αρέσει ν’ αναζητώ τον χαμένο χρόνο – μήπως μάταια; Σαν διψασμένη πεταλούδα, η ψυχή γυρεύει ν’ αγκιστρωθεί πάνω στα ξεθωριασμένα ιστορικά ίχνη, να πιει απ’ το λιγοστό νερό τους. Κάποτε, ένας μουσαφίρης με ρώτησε: Είναι εκατό χρονών το χωριό σας; Ένοιωσα πολύ άβολα, μου ’ρθε να του απαντήσω αυστηρά, να του πω για τα γραπτά μνημεία του 14ου αιώνα και να τον αποστομώσω. Δεν το έκανα, δίκιο είχε, μιας και το μόνο που έβλεπε ήταν τα σπίτια του 20ού αιώνα. Το μακρινό παρελθόν είχε προ πολλού γίνει αόρατο…».
Ο τόπος καταγωγής έγινε και ο τόπος οριστικής καταφυγής το Νοέμβριο του 2025. Ο Πολιτιστικός Σύλλογος στις Καρές, την ιδιαίτερη πατρίδα του Θεοχάρη, ονομάζεται Ραδάμανθυς. Έδεσε ο φυσικός τόπος του με τον τόπο της λογοτεχνικής και επιστημονικής του προβολής. Ένα παιχνίδι συγκυριών της ζωής; Ραδάμανθυς έμελλε να είναι και το όνομα των εκδόσεων με τις οποίες συνεργάστηκε πολυεπίπεδα ο Θεοχάρης Φραγκιουδάκης. Όχι μόνο εξέδωσε τα βιβλία του αλλά συνεργάστηκε με πλήθος άλλων δημιουργών παρουσιάζοντας τα έργα τους, γράφοντας πλήθος άρθρων που δημοσιεύτηκαν στο περιοδικό των εκδόσεων, αποτελώντας έτσι τον στυλοβάτη του Ραδάμανθυ, όπως τον χαρακτήρισε ο εκδότης Χρήστος Τσαντής. Σε κάθε παρουσίαση έργου άλλου δημιουργού, ο Θεοχάρης τιμούσε με τα λόγια του το πρόσωπο-συγγραφέα και το έργο που κρατούσε στα χέρια του. Στο πλευρό των εκδόσεων, ο Θεοχάρης Φραγκιουδάκης συμμετείχε τόσο στο Φεστιβάλ Βιβλίου Χανίων όσο και στη Διεθνή Έκθεση Βιβλίου της Θεσσαλονίκης αλλά και της Αθήνας, ενισχύοντας και με τον τρόπο αυτό το χαρακτηρισμό του Χρήστου Τσαντή.
Φεύγουν χωρίς να μας ρωτήσουν. Γιατί ξέρουν πως δεν θα τους το επιτρέπαμε. Αφήνουν πίσω τους έργα και συναισθήματα. Και με μια υποψία μειδιάματος φεύγουν νύχτα για άλλες γαίες. Να μας θυμάσαι εκεί πέρα, Θεοχάρη Ι. Φραγκιουδάκη, και να γράφεις πού και πού μια μαντινάδα γεμάτη ιστορία.
[1] Θεοχάρης Φραγκιουδάκης, Κρητική Ποιητικότητα Χθες και Σήμερα, εκδ. Ραδάμανθυς, Χανιά 2022, σελ. 125.
[2] 1.Α, Θεοχάρης Φραγκιουδάκης, Δισέλιδα, εκδ. Ραδάμανθυς, Χανιά 2024, σελ. 12.
[3] Βιογραφικό σημείωμα
[4] Ανθρωπο-τοπωνύμια του Νομού Χανίων, εκδ. Ραδάμανθυς, σελ. 94.
[5] Ανθρωπο-τοπωνύμια του Νομού Χανίων, εκδ. Ραδάμανθυς, σελ. 149.
[6] Ανθρωπο-τοπωνύμια του Νομού Χανίων, εκδ. Ραδάμανθυς, σελ. 113. Το περιεχόμενο του βιβλίου είναι πραγματικά πλούσιο και οι επιλογές των συγκεκριμένων λημμάτων είναι πραγματικά ενδεικτικές και μόνο.
ΡΑΔΑΜΑΝΘΥΣ 