Γράφει η Κρυσταλία Πατούλη*
Γιατί άραγε άλλο ένα βιβλίο για τη Μικρασιατική καταστροφή και τις μισές ζωές των προσφύγων (στο συγκεκριμένο, από τη Μικρασία στην Κρήτη;)
Γιατί κάτι δεν καταλάβαμε ακόμα, γιατί κάτι δεν συμπεριλάβαμε στη μνήμη και στις ψυχές μας;
Ο Χρόνης Μίσσιος, στο Καλά, εσύ σκοτώθηκες νωρίς, είπε:
«Δεν ξέρω, αλλά νομίζω πως όταν ο άνθρωπος ξανακαταχτήσει την ανθρωπιά του, όταν ξαναρχίσει να δημιουργεί ανθρώπινο πολιτισμό, να γράφει πια την ιστορία κάθετα, όχι για λαούς και μάζες, αλλά για τον Παύλο, για τη Ρηνιώ, για την Ελένη, για το μαστρο – Στέφανο… τότε μονάχα οι άνθρωποι θα ξέρουν τι κοστίζει η ιστορία, τι κοστίζει η συμμετοχή, τι θα πει η φράση «εκατό χιλιάδες νεκροί» ή «βασανίζεται ένας άνθρωπος σε κάποια ασφάλεια»
Ο Κώστας Νασίκας, από την άλλη, μας είπε: ΑΝ ΔΕΝ ΜΟΙΡΑΖΟΝΤΑΙ ΤΑ ΒΙΩΜΑΤΑ, ΧΑΝΕΤΑΙ Η ΑΝΘΡΩΠΙΝΗ ΔΙΑΣΤΑΣΗ.
Οι άνθρωποι που έζησαν την Μικρασιατική καταστροφή, δεν την έζησαν μόνο με τις απώλειές τους: πατρίδας, συγγενών, ζωής, την έζησαν με το σώμα και το αίμα τους. Αυτό κάνει το βιβλίο της Μαρίας Μπρα: Μας δίνει την ιστορία ιδωμένη μέσα από το σώμα, τις φλέβες, και την ψυχή. Όλοι αυτοί οι πρόσφυγες που έφυγαν κυνηγημένοι, διαλυμένοι, έφτασαν, στις σελίδες του Sultani στην Κρήτη, και δέχτηκαν υποτίμηση, και εχθρότητα, και άρχισαν τα νέα βήματά τους με φόβο και κρυφές ελπίδες, όπως όλοι οι πρόσφυγες μέχρι τις μέρες μας.
Δεν είναι τυχαίο ότι το βιβλίο ανοίγει με έναν εφιάλτη. Ο εφιάλτης δεν είναι απλώς ένα αφηγηματικό εύρημα. Είναι ο τρόπος με τον οποίο μας δηλώνεται εξαρχής ότι η συγγραφέας πιάνει το νήμα από το πεδίο της τραυματικής μνήμης. Εκεί όπου το παρελθόν δεν ανακαλείται συνειδητά, αλλά επιστρέφει. Στο σώμα. Στον ύπνο. Στην αναπνοή. Και αυτό είναι, νομίζω, ένα από τα πιο δυνατά στοιχεία του βιβλίου: η Ιστορία ως εμπειρία. Πρόκειται για μια μορφή ενσώματης ιστορίας. Όμως πέρα από τον όρο, αυτό που μένει είναι η αίσθηση ότι τα σώματα των προσώπων κουβαλούν περισσότερη μνήμη απ’ όση αντέχει ο λόγος.
Η αφήγηση εστιάζει κυρίως στην Ελένη και στη μητέρα της, τη Μάρω. Δεν παρακολουθούμε την Καταστροφή από τη σκοπιά του πολέμου ή της πολιτικής. Την παρακολουθούμε από τη σκοπιά της φροντίδας. Της αγωνίας. Της ευθύνης για τη ζωή των άλλων. Η Μάρω δεν παρουσιάζεται ως ηρωίδα. Το βιβλίο επιλέγει μια αντι-ηρωική αφήγηση. Η μητρότητα εδώ δεν είναι ούτε σύμβολο ούτε ιδανικό. Είναι πράξη. Είναι μια συνεχής, εξαντλητική διαδικασία απόφασης μέσα στον φόβο. Η Μάρω δεν ζητά να τη θαυμάσουμε. Ζητά να την καταλάβουμε.
Η Ελένη, από την άλλη, είναι ένα παιδί που αναγκάζεται να ενηλικιωθεί πριν αποκτήσει τα εργαλεία να νοηματοδοτήσει αυτό που ζει. Και αυτό που βρίσκω ιδιαίτερα ακριβές στη γραφή είναι ότι το τραύμα δεν παρουσιάζεται ως κάτι που “ξεπερνιέται”. Παραμένει. Στο σώμα. Στη σιωπή. Στην εγρήγορση. Εδώ το τραύμα προηγείται της αφήγησης. Και ίσως δεν γίνεται ποτέ πλήρως αφήγηση.
Η σχέση μάνας–κόρης, μέσα σε αυτό το πλαίσιο, γίνεται και χώρος διαγενεακής μετάδοσης τραύματος. Όχι μέσα από αφηγήσεις, αλλά μέσα από σιωπές. Μέσα από μια διαρκή ετοιμότητα απέναντι στον κίνδυνο. Και αυτή η μετάδοση δεν παρουσιάζεται ως παθολογία. Παρουσιάζεται ως ανθρώπινη συνθήκη.
Η Μαρία Μπρα, γράφει για το πως έγραψε το βιβλίο σε ένα άρθρο για το Tvxs:
«Θα ήθελα το «Sultani» να γίνει μια παρακαταθήκη για τις νεότερες γενιές έτσι ώστε να γνωρίσουν τη ζωή που έζησαν οι πρόγονοί τους ως πρόσφυγες, τα ήθη και τα έθιμά τους, την απώλεια που βίωσαν και πως όλο αυτό γίνεται μέρος της δικής τους ταυτότητας καθώς το κουβαλάνε στο DNA τους. Δυστυχώς, 100 χρόνια μετά το θέμα του βιβλίου είναι ακόμα επίκαιρο. Γράφοντας αυτό το βιβλίο συνειδητοποίησα πως αυτή μου η επιλογή ήταν μονόδρομος, και ότι κάποια πράγματα δεν ορίζονται από τον/την συγγραφέα ή για να το θέσω αλλιώς, κάποια πράγματα είναι πάνω και πέρα από τη συνειδητό του/της συγγραφέα».
Πιστεύω πως στο τέλος του βιβλίου, ο αναγνώστης δεν νιώθει ότι του ζητήθηκε να μάθει την ιστορία. Εδώ είναι σαν να του ζητήθηκε, κάτι πιο βαθύ: ΝΑ ΜΗΝ την ΞΕΧΑΣΕΙ.
*Η Κρυσταλία Πατούλη είναι Σύμβουλος ψυχικής υγείας, δημοσιογράφος, δημιουργός του σεμιναρίου Αφήγηση ζωής
Μαρία Μπρα – Sultani – Από τη Μικρασία στην Κρήτη – ΡΑΔΑΜΑΝΘΥΣ
ΡΑΔΑΜΑΝΘΥΣ 