Μετάβαση στο περιεχόμενο

Σαν Μαντινάδα – Θεοχάρης Φραγκιουδάκης

ΠΡΩΙΝΟ ΤΡΑΓΟΥΔΙ

Πόσο μ’ αρέσει την αυγή που τα πουλιά ξυπνούνε,

τ’ αηδόνια και οι πέρδικες σαν γλυκοτραγουδούνε…

Θεοχάρης Φραγκιουδάκης - Σαν Μαντινάδα

Θεοχάρης Φραγκιουδάκης – Σαν Μαντινάδα

Με τέτοια λόγια ο απλός άνθρωπος του παλιού καιρού προϋπαντούσε το φως της μέρας, ευγνωμονώντας τη ζωή που του χάρισε ένα ακόμα ξημέρωμα. Όσα βάσανα και σκληρές εργασίες κι αν τον περίμεναν, εκείνος έβρισκε τη δύναμη να μιμηθεί τα πουλιά, να γιορτάσει το τριζάτο ανάπτυγμα των καρπών, να καλοδεχτεί την επαφή του νέου άνθους με το ακτινοχάιδεμα. Κι άλλες φορές πάλι, ο χαροκόπος της νύχτας, επιστρέφοντας στο σπίτι του, πλήρης από ξεφαντερή χαρά, τραγουδούσε για να θυμίσει στον κόσμο των κοιμωμένων ότι η νύχτα είναι άυπνη νεράιδα:

Πάντα στα ξημερώματα μ’ αρέσει να γλεντίζω

για να ξυπνώ τσι κοπελιές, να τσι καλημερίζω…

«Ματίνα» στα ιταλικά σημαίνει πρωί και «ματινάτα» το πρωινό τραγούδι. Στην Κρήτη τη ματινάτα την κάναμε μαντινάδα, για να υποδηλώσουμε την εκλεκτική συγγένειά μας με τους βενετούς, παντρεύοντας τον ελληνικό δεκαπεντασύλλαβο με τη φράγκικη ομοιοκαταληξία. Ίσως οι πρώτες μαντινάδες, με τη μορφή των δύο στίχων που σήμερα ξέρουμε, να ήταν παιχνιδιστά αινίγματα, «μαντέματα», οπότε και η σημασία ταίριαξε αγαστά με την ηχητική, αν και το ρήμα μαντεύω δεν συνηθίζεται στην κρητική διάλεκτο…

ΚΡΗΤΙΚΗ ΜΑΝΤΙΝΑΔΑ

Θεοχάρης Φραγκιουδάκης Κατάλογος Χρονο-ιστορικών Οικήσεων Νομού Χανίων

Θεοχάρης Φραγκιουδάκης Κατάλογος Χρονο-ιστορικών Οικήσεων Νομού Χανίων (1030-1905)

Δίστιχα δεκαπεντασύλλαβα με ομοιοκαταληξία υπάρχουν παντού σχεδόν στον ελληνικό κόσμο. Τη μαντινάδα, ως λέξη και ως έννοια, την έχουν και σ’ άλλα μέρη. Τι κάνει όμως την κρητική μαντινάδα να ξεχωρίζει; Πρώτα και κύρια η γλώσσα. Κι όταν λέμε γλώσσα, δεν εννοούμε μόνο το ιδιωματικό κρητικό λεξιλόγιο, εννοούμε το ανεπιτήδευτο ύφος, τον ρέοντα ρυθμό, την τραχιά ηχητική αποτύπωση των φθόγγων, ιδίως κάποιων συμφώνων. Δεύτερον, αλλά όχι δευτερεύον, τα νοήματα, η κρητική φιλοσοφία και στάση ζωής: περηφάνια χωρίς εγωισμό, πάθος χωρίς συναισθηματολογία, ευαισθησία χωρίς μαλθακότητα:

Η μαντινάδα η καλή δεν χτίζεται όπως λάχει,

πέτρες και χώμα και νερό τση Κρήτης πρέπει να ’χει…

ΣΩΜΑ ΚΑΙ ΨΥΧΗ

Όπως το σώμα και η ψυχή διακρίνονται, αλλά δεν διαχωρίζονται, έτσι κι η μορφή της μαντινάδας δεν ντύνει απλώς, αλλά καθορίζει το περιεχόμενό της. Θέλουμε να πιστεύουμε πως σαν χαθεί το σώμα, η ψυχή παραμένει αθάνατη, ωστόσο, αν χαθούν τα μορφολογικά γνωρίσματα της κρητικής μαντινάδας, τότε χάνεται και η ψυχή της, τα νοήματα, οι αξίες, το ήθος που αυτή μεταφέρει διαμέσου των αιώνων. Σε τι γλώσσα θα εκφραστούν οι έννοιες, έχει μεγάλη σημασία. Για προσπαθήστε να μεταφράσετε τον Ερωτόκριτο, τον Παπαδιαμάντη, τον Dante. Αξίες πανανθρώπινες μεταφέρουν και οι τρεις, όσο όμως αυτές στέκουν μπροστά μας δομημένες με τα ντόπια, τα αυθεντικά υλικά, διαθέτουν αφάνταστη δραστικότητα. Κάτι τέτοιο ισχύει στο πολλαπλάσιο και με τη γνήσια κρητική μαντινάδα. Γι’ αυτό αγγίζει την ψυχή του Έλληνα, ακόμα κι εκείνου που δεν είναι κρητικός και που ίσως να μην καταλαβαίνει όλες τις λέξεις, διαισθάνεται όμως ότι μέσα τους κρύβεται κάτι μεγάλο…

ΚΡΙΤΗΡΙΑ

ΡέθυμνοΩς προς το περιεχόμενο, η καλή μαντινάδα πρέπει να διαθέτει ήθος, όχι «ηθική» ή ηθικολογία ή διδαχή. Ήθος κρητικό σημαίνει ξεκάθαρη στάση ζωής, όχι απαραίτητα σωστή και υιοθετήσιμη, αλλά ξεκάθαρη, χωρίς αμφιθυμίες, χωρίς σχετικοποιήσεις:

Ινάντια στην Τύχη μου θα πγαίνω και σ’ τσ’ αγίους,

μα πιο πολύ ινάντια σ’ ανθρώπους εναντίους…

Επιπροσθέτως, μια μαντινάδα για να είναι καλή κρητική μαντινάδα, οφείλει να ασχολείται με το μείζον, με κάτι όντως σημαντικό, να μην αναλίσκεται στα μικρά, στα ασήμαντα, τα παροδικά (εκτός κι αν ανήκει στις σκωπτικές – σατιρικές). Αγάπη, ζωή, θάνατος, φιλία, αξιοπρέπεια. Βρείτε μου μια κρητική μαντινάδα που να μην εμπεριέχει έστω ένα από τα πέντε αυτά συστατικά και να είναι καλή:

Το μονοπάτι τση ζωής σ’ ένα γκρεμνό τελειώνει,

μ’ απού ’χει στην ψυχή φτερά τ’ ανοίγει και γλιτώνει…

Τρίτο, ο ιδεαλισμός. Η καλή κρητική μαντινάδα δεν ασχολείται με αξίες πέρα από τις άυλες, την «πρεπιά» όπως λέμε:

Στο μετερίζι τσ’ ανθρωπιάς και σ’ τση τιμής το χρέος,

εκειά θα στέκω να πατώ, κι ας είμ’ ο τελευταίος…

Τέταρτο, η καθαρότητα των νοημάτων. Πολυσημία δεν υπάρχει στην κρητική μαντινάδα, ούτε υπαινιγμοί. Ο κρητικός μαντιναδόρος τα λέει «ντρέτα», ίσια. Οι όποιες αλληγορίες της είναι ξεκάθαρες, σε βαθμό που να αποτελούν την αποθέωση της κυριολεξίας:

Η κορυφή είναι κορυφή, κι ας είν’ και χιονισμένη.

Το βράχο δέρνει η θάλασσα, μα πάντα βράχος μένει…

Πέμπτο κριτήριο, η πυκνότητα των νοημάτων. Επιγραμματικότητα θυμοσοφική, λακωνικότητα δωρική και βάθος στοχαστικό κάνουν ένα καλό δίστιχο να μην χρήζει, ούτε διευκρινίσεων, ούτε συμπληρωματικών στίχων:

Πολλά λογιάζει ο άνθρωπος και λίγα κατορθώνει,

κρατά εκείνος το κουπί κι η Μοίρα το τιμόνι…

Σε μια σειρά μαντινάδων πάνω στο ίδιο θέμα, η καθεμιά πρέπει να μπορεί να στέκεται και μόνη της, χωρίς να έχει ανάγκη την προηγούμενη ή την επόμενη.

Έκτο κριτήριο περιεχομένου, ο ανθρωποκεντρισμός. Η φύση αποτελεί απλά το φόντο. Δεν υπάρχει αυτό που λένε φυσιολατρία. Ο περιβάλλων χώρος παρέχει τα σύμβολα για να στοιχηθούν πίσω από αυτά οι ανθρώπινες ομορφιές, εσωτερικές και εξωτερικές…

ΑρκάδιΩς προς τη μορφή, η κρητική, καλή μαντινάδα, χαρακτηρίζεται από τη λογοτεχνικότητα της λιτότητας. Χωρίς πολλά-πολλά στολίσματα και φιοριτούρες, δεν παίζει με τη γλώσσα, την σέβεται και την αξιοποιεί στο μέγιστο. Παραβολές και αντιθέσεις: ως εκεί, μια στην καλύτερη περίπτωση. Στολίδι της μαντινάδας είναι το εννοιολογικό της σύμπαν πρωτίστως, για τον λόγο αυτό συχνά της συγχωρούνται κάποιες εξωτερικές ατέλειες, στην ομοιοκαταληξία για παράδειγμα: όταν αυτή δεν είναι άμεμπτη, το ποιοτικό αντίβαρο πρέπει να υπάρχει στο νόημα. Οι καλοί μαντιναδόροι αποφεύγουν την ευκολία και τον μανιερισμό, όπως οι όμοιοι ρηματικοί ληκτικοί τύποι (δακρύζω – αντικρίζω κ.τ.ό.) ή οι προκατασκευασμένες φράσεις. Αποφεύγουν την απουσία πρωτοτυπίας εν ολίγοις. Η αισθητική έκπληξη, το μη αναμενόμενο σημαίνον (και σημαινόμενο) ανάμεσα στον πρώτο και τον δεύτερο στίχο είναι στοιχεία – προϋποθέσεις που πρέπει να αναζητεί κάθε φορά ο πομπός/δημιουργός, ώστε να μην μπορεί να προβλέψει ο δέκτης τι θα ακολουθήσει. Έναν τέτοιο ρόλο εξυπηρετεί και το γνωστό γύμνασμα, να δίνεται ο πρώτος στίχος και να καλούνται οι συνδαιτυμόνες να πλάσουν αυτοί τον δεύτερο, προσδίδοντας ο καθένας και κάτι διαφορετικό πάνω στο κοινό θέμα.

     Ένα άλλο κριτήριο στιχουργικής ποιότητας είναι η απουσία διασκελισμού, το νόημα κάθε στίχου να μην αγκιστρώνεται συντακτικά στον γειτονικό, ακόμα και το νόημα κάθε ημιστιχίου θα τολμούσα να πω, αν και υπάρχουν υπέροχες νοηματικά μαντινάδες που τους συγχωρείται, όπως προείπα, και αυτό το ψεγάδι.

Ίντα ψεγάδια να σου βρώ; Κι αν έχεις, δε θωρώ τα,

γιατί κι αυτά μου φαίνουνται όμορφα, κι αγαπώ τα!

Αναφέρθηκα πριν στην ηχητική τραχύτητα της κρητικής διαλέκτου και δεν εννοούσα σκληρότητα. Ήθελα να πω ότι το ρηξικέλευθο των νοημάτων πρέπει να δένει με τις κοφτές και καθαρές συλλαβές, χωρίς πολλές χασμωδίες και συνιζήσεις φωνηέντων. Για μένα προσωπικά, μια «καλά καλή» μαντινάδα πρέπει να αρχίζει από σύμφωνο.

ΓΕΩΓΡΑΦΙΑ

ΡέθυμνοΤις μαντινάδες της δυτικής Κρήτης θα τις χαρακτήριζα τις πιο ωμές. Τολμώ να πω πως πρόκειται για αυθόρμητο προφορικό λόγο, βαλμένο σε στιχουργικό καλούπι:

Κι όταν με κατεβάζουνε στη νεκρική τη σκάλα,

θέλεις βουνά ξερίζωνε, θέλεις τον κόσμο χάλα!

Οι μαντινάδες της κεντρικής Κρήτης διέπονται από έντονη στοχαστικότητα. Εδώ η καρδιά κάνει το μυαλό να διατρυπά τη βραχώδη κρούστα του φαίνεσθαι και να εισχωρεί στο ὄντως εἶναι:

Φεύγεις και σ’ ακλουθά η καρδιά, κομμάτι το κομμάτι,

ανέ χαθείς, του γυρισμού να βρεις το μονοπάτι…

Οι πιο αισθαντικές μαντινάδες είναι αυτές που άκουσα και προέρχονται από την ανατολική Κρήτη. Η λυρική έκφραση αποθεώνεται εδώ, μέσω της δημιουργικής φαντασίας και του ανυπόκριτου συναισθήματος:

Τα κάλλη σου ’ξατμίζουνται, τα σύννεφα ακλουθούνε,

δρόσος πα’ στ’ άνθη γίνουνται, γι’ αυτό μοσχοβολούνε!

Η παρούσα στιχουργική – δεν θα αποτολμούσα τον χαρακτηρισμό ποιητική – προσπάθεια είναι αιρετική. Από την παραδοσιακή, τη γνήσια κρητική μαντινάδα, κρατά κάποια εμφανή ή υποδόρια στοιχεία, πόρρω απέχει ωστόσο από το να χαρακτηριστεί «μαντιναδογραφία». Ο δημιουργός έχει ζήσει τη λαϊκότητα, μα τη μεταφέρει σε αυτό το έργο επιλεκτικά. Έχει επίσης επαφή με τη λογιότητα, αλλά κρατά και τις αποστάσεις του. Αγνοεί σηματοδότες και διαχωριστικές γραμμές μεταξύ μοντέρνου και παραδοσιακού και γράφει με βάση τις επιρροές του. Το «κακό» είναι πως οι επιρροές του τον έχουν αγγίξει βιωματικά, κι έτσι παρουσιάζει ως δικές του εμπειρίες που δεν του ανήκουν – όλες τουλάχιστον. Η ευγνωμοσύνη μου είναι απέραντη απέναντι σε όλους αυτούς τους ανθρώπους που μου εμπιστεύθηκαν τα βάσανα, τα συναισθήματα, τις προσωπικές τους ιστορίες. Ιστορίες αυτοτελείς που συσσωματώνονται μέσω του κοινού παρονομαστή των εννοιών – αλφαβητικά δοσμένων – σ’ αυτό το έργο…


ΠΑΡΑΓΓΕΛΙΑ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ

Τιμή βιβλίου 12,00 (περιέχει και το ΦΠΑ)

  • Αγορά με εξόφληση μέσω τράπεζας: κόστος αποστολής 3,00 ευρώ.
  • Αγορά με αντικαταβολή: κόστος αποστολής 5,00 για την Κρήτη, 6,00 για την υπόλοιπη Ελλάδα. (Ισχύει για παραγγελίες με συνολικό βάρος έως 2 κιλά).

Εθνική: 489/006615-04

και IBAN GR95 0110 4890 0000 4890 0661 504


 

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: