εκδόσεις Ραδάμανθυς

Τ’ αντάρτικα τραγούδια του Μενέλαου Λουντέμη

Απόσπασμα

Από το βιβλίο του Δημήτρη Δαμασκηνού

«Τα πλοία άραξαν στην όχθη της καρδιάς μας. Ένα δοκίμιο-μελέτη για τη ζωή και το έργο του Μενέλαου Λουντέμη», Εκδόσεις Ραδάμανθυς

Η ζωή και το έργου του Μενέλαου Λουντέμη - Δημήτρης Δαμασκηνός

Δημήτρης Δαμασκηνός – Η ζωή και το έργο του Μενέλαου Λουντέμη

Ο Μενέλαος Λουντέμης έγραψε στίχους και αντιστασιακά τραγούδια που συντρόφευαν τους αγωνιστές του ΕΑΜ-ΕΛΑΣ στη ζωή, στις μάχες, στις μακρινές και δύσκολες πορείες τους, στο χορό και στο θάνατο. Μαζί του και άλλοι καλλιτέχνες.26 Τα τραγούδια αυτά αντανακλούν το λαϊκό αίτημα για ριζικό κοινωνικό μετασχηματισμό, για κοινωνική απελευθέρωση, όπως σημειώνει ο Κώστας Βάρναλης στον πρόλογο του βιβλίου «Τραγούδια της αντίστασης»: «Τα τραγούδια του Αγώνα ενάντια στον ξένο κατακτητή και στον ντόπιο συνεργάτη του, αποτελούν ένα πολύτομο ηθικό και πνευματικό κεφάλαιο του λαού μας και γι’ αυτό δεν πρέπει να χαθούν. […] Σε πολλά σημεία παρουσιάζουν μεγάλη ομοιότητα με τα κλέφτικα και κυρίως όσα τα έφκιασε ο ίδιος ο λαός στον τύπο του Δημοτικού Τραγουδιού (όπως ο αγώνας της Εθνικής Αντίστασης του 1941-1944 παρουσιάζει σε πολλά σημεία αναλογία με τον αγώνα του εικοσιένα). Αυτό δείχνει πόσο πλατειάν αντήχηση είχε στην καρδιά και τη ζωή του λαού μας, ο τελευταίος απελευθερωτικός αγώνας του και πόσο ο ίδιος τον εκτίμησε και τον βοήθησε. Έτσι καμιά συκοφαντία από μέρος της Αντίδρασης δεν μπορεί να γελάσει το λαό για τη σημασία του αγώνα του. Το μίσος ενάντια στον ξένο τύραννο (είτε Τούρκος λέγεται είτε Γερμανός, Ιταλός και Βούλγαρος) κ’ ενάντια στον ντόπιο συνεργάτη του (είτε φεουδάρχης κοτζαμπάσης28 λέγεται είτε αστός μεγαλοκαρχαρίας) είναι κόσμος και στα κλέφτικα τραγούδια και στα τραγούδια της Αντίστασης. Όμοια είναι η αγάπη της λευτεριάς και της πατρίδας καθώς και το πνέμα της θυσίας του ατόμου για το καλό του συνόλου. Όμως τα τραγούδια της Αντίστασης έχουν και  μερικά καινούργια στοιχεία, που η ιστορική εξέλιξη και η κοινωνική διαφοροποίηση τα έφερε σαν νέες κινητήριες δυνάμεις ενάντια στην Αντίδραση. Είναι ο ξεκάθαρος και συνειδητός σκοπός, όχι μονάχα για την εθνική απελευθέρωση παρά και για την κοινωνική. Μέσα στα τραγούδια ορίζεται κατηγορηματικά ο δημοκρατικός χαρακτήρας του αγώνα. Μιλούνε για λαοκρατία, για ισότητα των ανθρώπων, για την κατάργηση της σκλαβιάς των δουλευτάδων για την επικράτηση του Δίκιου. Αλλά και κάτι παραπάνου: Ξέρουν οι αγωνιστές, πως δεν είναι μονάχα «λευτερωτές της νέας γενιάς κι εκδικητές» παρά και «χτίστες της νέας ζωής». Ξέρουν ακόμα πως είναι η πλειοψηφία του λαού «Στα γερά μας στήθια-μια φωνή λαλεί: είμαστε οι ΠΟΛΛΟΙ». Και ξέρουν ακόμα πως η εθνική τους λευτεριά απλώνεται ως την πανανθρώπινη. Αλλά και κάτι άλλο ακόμα πρέπει να σημειώσω: πως τα περισσότερα από τούτα τα τραγούδια τα γράψανε νέοι-όπως κι οι περισσότεροι αγωνιστές της Αντίστασης ήταν παιδιά από 16-20 χρονών. Τούτη η διαπίστωση δείχνει, από τη μια μεριά, πως η οχτάχρονη φασιστική τυραννία (της 4ης Αυγούστου και της Κατοχής) δε μπόρεσε με όλη της την τρομοκρατία να διαφθείρει την νέα γενιά, κι από την άλλη, πως η γενιά τούτη είναι η μεγαλύτερη μας εθνική δύναμη για το ΜΕΛΛΟΝ, για τον αγώνα της λευτεριάς και της λαοκρατίας, που συνεχίζεται και θα συνεχίζεται ίσαμε την τελειωτική ΝΙΚΗ του λαού».

Εκδόσεις Ραδάμανθυς

Ο Δημήτρης Δαμασκηνός στο βήμα της εκδήλωσης για την παρουσίαση του βιβλίου στην αίθουσα της Εταιρείας Ελλήνων Λογοτεχνών.

Τα τραγούδια της Αντίστασης εκφράζουν ριζοσπαστισμό χωρίς προηγούμενο στη νεότερη ελληνική ιστορία: η πολιτική, από πάρεργο ορισμένων φιλόδοξων αντρών και διανοουμένων, γίνεται για εκατοντάδες χιλιάδες ανθρώπους μέσο για τη δραστική αντιμετώπιση της καταστολής, της τρομοκρατίας και της καταστροφής. Εξέλιξη που πιστώνεται στη επίδραση του κομμουνιστικού κινήματος κι εκφράζεται ως ρήξη με το πολιτικό κατεστημένο και την κυρίαρχη ιδεολογία, το δεσποτισμό των παραδοσιακών δυνάμεων και τη λειτουργία τους.

Μην επαιτείς29

 

Ξερό ήταν πάντα το ψωμί σου

μάνα Ελλάδα μου.

Στεγνός ήταν πάντα ο κόρφος σου

κι η αγκαλιά σου

-μια φτωχική φωλιά-

που κούρνιαζε ο πόνος μας.

 

Στυφό ήταν πάντα το γέλιο σου

μάνα μου Ελλάδα μου.

Μοιρολόι ήταν πάντα το τραγούδι σου

και ταχτικό σου σπιτικό –

το κοιμητήρι.

 

Ξερό ήταν πάντα το ψωμί σου

βαριόμοιρη μάνα μας.

Τρέχαμε να το βρέξουμε στις βρύσες μας

μα στάζαν πάντα δάκρυα.

Το βρέχαμε στα ποτάμια μας

μα στάζαν πάντα αίματα.

 

Μάνα! Γραμμένο σου ήταν

Και το ψωμί… Και το νερό…

ακόμα και το νερό – να ζητιανέψεις.

Μόνο τη λευτεριά, μάνα μου,

μόνο αυτήν ποτέ,

ποτέ μη ζητιανέψεις!

(το ’πε κι ο Κάλβος).

Μενέλαος Λουντέμης Εκδόσεις Ραδάμανθυς

 

ΓΙΑΝΝΟΣ ΚΑΤΡΗΣ30

Οπ’ ώχει αψάδα31 και μυαλό (έλα στα λόγια μου γιαλό).

Αψάδα – λέω – οπ’ ώχει.

Πάει και το βρίσκει το ‘λατο. «Καλώς το Γιάννο, κόλλα το!

Κάτσε καλέμ’ στην κώχη».

 

Έλα και πε μας τα μαντά – για συνταχτείτε όλοι κοντά!

Λέγε ρε καψο-Γιάννη.

-Ε, καπιτάνο μ’ τι να ειπώ; Βαρέθηκα να ζάω υπό

και πήρα το ρουμάνι.

 

-Ε, ύστερις; -Ε, να μαθές… Κοντολογίς, θες δεν το θες,

μια και τα ζλάπια32 τα χτεσ’νά σου κάνουν τα θερία.

Ζαλώνεσαι κι εσύ ο Κατρής – για την καημένη την Πατρίς,

και την Ελεφτερία.

 

«Ρε Γιάννο, κάτσε στη γωνιά!» όλο μυξόκλαιε η μανιά –

κι η καψοθειά μου η Χρύσω.

«Ρε ‘γω τέτοια δεν τ’ ακώ! Να μη με ειπούνε Γιαννακό –

α δεν ανηφορίσω!»

 

Πήρα, απού λέτε, το στρατί – κι ήρτα να σμίξω με τσ’ αητοί

ωχ, ωχ, καρδιά μου ζέφκια!33

Αντάμα βόλι και ψωμί – να μοιραστώ κι αν λείψω μη –

μη κόβετε τα κέφια.

 

Εδώ στα ελάτια τα ψηλά, έχω τα μάτια μου στυλά –

ο ύπνος μη με πάρει.

Κι ακούω να κράζουν τα χουνιά – απ’ άκρη σ’ άκρη του Ντουνιά

το νιο τροπάρι.

 

Μάνα μ’ και κύρη μ’ κι αδερφή – να μη σας καίγεται καρφί

το μηνάει ο Γιάννος κι υπογράφει!

Π’ ώχει τη φτέρα για χαλί – και τον αγώνα χαϊμαλί34

και το θεό συνάφι!

Μενέλαος Λουντέμης, Εκδόσεις Ραδάμανθυς

 

ΒΙΓΛΑΤΟΡΑΣ35

 

Βαρέθηκα να γεύομαι του λιοπυριού τα πάθια

Τις λάβρες του χινόπωρου του χειμωνιού τ’ αγιάζι.

Γιόμισε αρμύρα ο κόρφος μου και κουρνιαχτό η θωριά μου.

Βάρην’ η κάπα μου απλυσά και τα σκουτιά μου λάσπη.

Θέλω κλινάρι σπιτικό, μιντέρι36 πουπουλένιο.

Θέλω ψωμί απ’ τη μάνα μου νερό απ’ την αδερφή μου,

καμώματα απ’ τις λυγερές κι ορμήνια απ’ τους γερόντους.

Θέλω να φάω σε σοφά, να κάτσω σε κατώφλι.

Να πιώ ρακί στον καφενέ, να βγω στ’ αλώνια τσάρκα.37

Να πάρω τους παλιόφιλους να πάω κατά τη δέση,

κατά τη νεροσύναξη που βράζει το φουστάνι.

Να πω κουβέντα δίγνωμη, πειραχτικό στιχάρι.

Να μπει η γριά μου σε μπελά κι ο κύρης μου στα λόγια.

Να μπει ο παπάς στο ιερό και διάκος στο άγιο βήμα.

Να μπει κι η κ λ η μ α τ ό β ε ρ γ α να δέσει δυο κορμάκια.

Αχ… Χίλια «θέλω» θέλω εγώ κι ένα «μπορώ» δεν έχω.

Τι έχω δουλειά στα διάσελα,38 δουλειά στ’ απανωκόρφια.

Φυλάω τ’ απάτητα βουνά μη μας τα διαγουμίσουν.39

Φυλάω τα καραούλια μας απ’ του κιοτή40 το μάτι.

Και την ανάβρα41 του νερού μην τη μολέψει42 ο σκύλος.

Τηράω ζερβά, τηράω δεξά, τηράω τα μπρός – τα πίσω.

Μην κάνουν τον ανήφορο του κάμπου οι πουλημένοι.

Έχω δουλειά, κάμπε μ’ πικρέ, έχω χουσμέτι43 ακόμη.

Θερίζω και βωλοκοπώ44 την ξενική τη φύτρα.

Και βοτανάω τον τόπο μου απ’ τα πικρά τ’ αγκάθια.

Πρέπει να μάσω φρύγανα να κάψω την πανούκλα.

Ν’ ανοίξω στράτα γιορτινή να ροβολήσει ο αντάρτης.

Να στρώσω και χρυσό θρονί να κάτσει η Λευτεριά μας!

Συγκινητικός είναι ο θάνατος του αντάρτη, όπως τον σμιλεύει ελεγειακά ο Λουντέμης, αυτός «ο θάνατος που καταλύεται»45 για όσους πιστεύουν στη δύναμη της ομάδας και στη συνέχεια της ατομικής ζωής μέσω της συντροφικής δράσης…

Ο ΘΑΝΑΤΟΣ ΤΟΥ ΑΝΤΑΡΤΗ

 

Ένα φεγγάρι εκρέμουνταν στην αγριελιά κλαμένο

προχτές που φέραν τέσσερεις το Βάγγο χτυπημένο.

Κι είχε μια αχνάδα η όψη του, μια μελανιά η θωριά του-

μια αγριάδα του θανάτου.

 

Μαζί τους κατηφόριζε κι ένα δροσάτο αγέρι.

Μια καλονιά απ’ τη Ρούμελη χλωμή σαν τ’ αγιοκέρι.

Με λίγα αμίλητα παιδιά κομμένα απ’ τα γιουρούσα-

και μια σκυλίτσα ρούσα.

 

Τον στρώσαν σε ψηλόν οντά με τα φαντά σεντόνια

(κι απ’ τα κονίσματα ψηλά σιγόσταζε η συμπόνοια).

Κι ένα λουλούδι που άλαλο κούρνιαζε σαν τον σπίνο

σκύβει να δει κι εκείνο.

 

Τα παραθύρια σβήσανε κι απόμειναν κλεισμένα

μη δουν κεφάλια ξέπλεκα και μάτια δακρυσμένα-

τ’ αστέρια, που κατέβηκαν τούτα τα κρύα βράδυα,

για να φυλάξουν βάρδια.

 

Θρηνολογά η κουφοξυλιά, δέρνονται τ’ αρμυρίκια.

Κλαιν οι οξυές φύλλα χλωμά, κλαιν τα γκρεμνά χαλίκια.

Κι ένας τσομπάνος άπραγος με το ραβδί που εκράτα

δέρνει τρελά τα βάτα.

 

Τον είχε ο λόγγος σταυραϊτό, τα τρίκορφα γιορντάνι.46

Τον είχε η λεύκα ψυχογιό, τα διάσελα καπλάνι.

Τον είχε η σύναξη αδερφό και το καπετανάτο-

φλουρί κωσταντινάτο.

 

Περνάν και τον θρηνολογούν, περνάνε και τον ραίνουν.

Λυπητερά μαλώματα, κακιώματα του κρένουν.

Κι ο Βάγγος τους χαμογελά από το προσκεφάλι-

σαν κόρη που ’χει σφάλει.

 

Διαβαίνουν οι γερόντισσες και χύνουν τα μαλλιά τους.

Περνούν κι οι νιες και χύνουνε ρόδα-τα μαγουλά τους.

Περνάει κι ο Πικρό-Χάροντας κι απ’ τ’ άτι ξεπεζεύει-

ο Βάγγος για ν’ ανέβει…47


  1. Εκτός από τον Μενέλαο Λουντέμη ήταν οι Αττίκ, Κώστας Βάρναλης, Βασίλης Ν. Δόικος, Μίκης Θεοδωράκης, Γιάννος Ιωάννου, Κώστας Γ. Καλαντζής («Θεσσαλός»), Νίκος Καρβούνης, Γιώργος Κοτζιούλας, Αργύρης Κουνάδης, Ανδρόνικος Κουρούκλης, Σοφία Μαυροειδή-Παπαδάκη, Ευάγγελος Μαχαίρας, Γιάννης Μιχαλόπουλος («Ωρίων»), Ιάνης Ξενάκης, Αλέκος Ξένος, Κωστής Παλαμάς, Λευτέρης-Τριαντάφυλλος Παπάζογλου, Νίκος Παπαπερικλής, Στάθης Πρωταίος, Δημήτρης Ραβάνης-Ρεντής, Βασίλης Ρώτας, Χάρης Σακελλαρίου, Ακης Σμυρναίος («Αστραπόγιαννος»), Απόστολος Σπήλιος, Γεράσιμος Σταυρολέμης («Γρηγόρης»), Νίκος Τσάκωνας, Γιώργος Κ. Τσαπόγας, Δημήτριος Φίτσιος, Ναυσικά Φλέγγα-Παπαδάκη, Λάκης Χατζής (τα ονόματα από το βιβλίο «Πολεμάμε και τραγουδάμε», έκδοση ΠΕΑΕΑ).
  2. Συλλογικό έργο: «Τραγούδια της Αντίστασης», πρόλογος Κώστα Βάρναλη, συλλογή-επιμέλεια: Μ. Δημητρίου, Αθήνα 1946.
  3. κοτζάμπασης ο: αιρετός τοπικός άρχοντας στις αυτοδιοικούμενες χριστιανικές κοινότητες κατά την Tουρκοκρατία· δημογέροντας.
  4. Μενέλαος Λουντέμης, «Τα ποιητικά του», εκδόσεις Ελληνικά Γράμματα, Αθήνα 1999, σελ. 150-151.

  5. Μενέλαος Λουντέμης, Τα ποιητικά του, ο.π., σελ. 71-72.
  6. αψάδα η: η ιδιότητα του αψύ [αψύς, -ιά, -ύ: οξύθυμος, ευέξαπτος.]
  7. ζουλάπι το: (λαϊκότρ.) α. άγριο ζώο. β. ως κλητική προσφώνηση ή χαρακτηρισμός προσώπου, ο οποίος δείχνει υποτίμηση, περιφρόνηση.
  8. ζέφκι ή ζεύκι το: διασκέδαση, φαγοπότι.
  9. χαϊμαλί το: (λαϊκότρ.) φυλαχτό που το κρεμούν από το λαιμό.
  10. Μενέλαος Λουντέμης, «Τα ποιητικά του», ο.π., σελ. 79-80.
  11. μιντέρι το: (παρωχ., λαϊκότρ.) είδος χαμηλού ανατολίτικου καναπέ.
  12. τσάρκα η: (λαϊκ.) βόλτα, περίπατος.
  13. διάσελο το: (λογοτ., λαϊκότρ.) ο αυχένας του βουνού.
  14. διαγουμίζω: (λογοτ.) λεηλατώ, αρπάζω.
  15. κιοτής ο: (λαϊκότρ.) ο δειλός, ο άνανδρος, ο φοβητσιάρης.
  16. ανάβρα η: κεφαλόβρυσο, πηγή άφθονου νερού.
  17. μολεύω -ομαι: (λαϊκότρ.) μολύνω.
  18. χουσμέτι το (ουσιαστικό): 1. η εξυπηρέτηση, η βοήθεια, η εκδούλευση αφιλοκερδώς. συνώνυμα: χάρη, αγγαρεία 2. (συνήθ. στον πληθ.) τα χουσμέτια, οι δουλειές του σπιτιού, (μτφ.) οι δοσοληψίες, τα πάρε δώσε.
  19. βωλοκοπώ: (κυριολ.) σπάζω τους βώλους χώματος που έχουν δημιουργηθεί από το όργωμα, βολώ: α. (λαϊκότρ., για έμψ.) κατεβαίνω τρέχοντας την πλαγιά ενός υψώματος· κατρακυλώ, κατηφορίζω.

  20. Μ. Αυγέρης, «Η ποίηση της εθνικής αντίστασης», στη συλλογή κριτικών κειμένων «Θεωρήματα», εκδόσεις Ίκαρος, Αθήνα 1972, σελ. 109).
  21. γιορντάνι το: (λαϊκότρ.) περιδέραιο, κολιέ από χρυσά ή ασημένια φλουριά.
  22. Μ. Λουντέμης, «Τα ποιητικά του», ο.π., σελ. 77-78.

Για παραγγελίες του βιβλίου συμπληρώστε τη φόρμα επικοινωνίας

Τιμή βιβλίου: (Ειδική προσφορά τώρα με έκπτωση 25%)

17,40 + έξοδα αποστολής

Η ζωή και το έργου του Μενέλαου Λουντέμη - Δημήτρης Δαμασκηνός

Δημήτρης Δαμασκηνός – Η ζωή και το έργο του Μενέλαου Λουντέμη

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s