Αρχαία Ιστορία

Γιάννης Κορδάτος Ιστορία της αρχαίας ελληνικής φιλοσοφίας 1946

Εισαγωγή-Γένεση και ανάπτυξη της ελληνικής φιλοσοφίας (αποσπάσματα).

Αν θέλουμε να καταλάβουμε καλά την αιτία που οι Έλληνες αναπτύξανε ένα λαμπρό πνευματικό πολιτισμό και κληροδοτήσανε στους Ρωμαίους και στη νεώτερη Ευρώπη κάμποσα συγγράμματα, που περιέχουν τις βασικές αρχές της φιλοσοφίας, πρέπει πρώτα απ’ όλα να ρίξουμε μια ματιά στην ιστορική τους διαδρομή μέσα στον αρχαίο κόσμο κι αφού ιδούμε τους όρους κάτω απ’ τους οποίους αναπτύχθηκαν, έδρασαν, φιλοσόφησαν και παράκμασαν, να εξετάσουμε ύστερα τις συνθήκες κάθε εποχής, για να κατατοπιστούμε πάνω στο ζήτημα, γιατί η ελληνική διανόηση χωρίστηκε σε σχολές και γιατί άλλαξαν πολλές φορές τα ενδιαφέροντα και τα κριτήριά της.

Ιστορία αρχαίας ελληνικής φιλοσοφίας 1Πριν όμως μπούμε στο κύριο θέμα, πρέπει να κατατοπίσουμε τον αναγνώστη μας πάνω σε ένα άλλο ζήτημα. Ο κοινωνικός άνθρωπος, από τις πρακτικές ανάγκες της ζωής του, κάνει διάφορες παρατηρήσεις στο γύρω του περίγυρο, κοινωνικό και φυσικό. Κι ο άγριος ακόμα ξέρει τα φαρμακερά φίδια και ποιά από τα ζώα έχουν φαγώσιμο κρέας και ποιά όχι, ξέρει πως διάφορα χόρτα γιατρεύουν τις πληγές, ξέρει πως με ένα παλούκι ή με μια πέτρα μπορεί να σκοτώσει ένα φίδι ή ένα άλλο ζώο. Μαθαίνει ακόμα να μετρά ως το πέντε ή το δέκα, παίρνοντας για αριθμητική μονάδα τα δάχτυλά του. Από τη μακρόχρονη παρατήρησή του, ξέρει πως μερικά αστέρια λάμπουν μια ορισμένα ώρα στον ουρανό ή πως ύστερα από το καλοκαίρι θα έρθει ο χειμώνας, δηλαδή ύστερα από τη ζέστη το κρύο.

Όλες όμως τούτες τις παρατηρήσεις και τον αποθησαυρισμό της πείρας των περασμένων γενεών, τις κάνει για να ικανοποιήσει τις άμεσες ανάγκες του, για να ωφεληθεί. [Ξέρουμε – και είναι παραδεγμένο και από τους ιδεαλιστές – ότι στην Αίγυπτο η γεωμετρία αναπτύχθηκε από τις αντικειμενικές ανάγκες της γεωργίας (βλ. Διόδωρο Σικελ., Ι, 81), εξαιτίας μάλιστα που τα μαθηματικά (γεωδαισία, γεωμετρία, κλπ.) εξυπηρετούσαν πραχτικές ανάγκες, δεν ήταν απόκρυφη επιστήμη].

Άρα, η κάθε επιστήμη, και στην αρχική εμβρυακή μορφή της και πιο ύστερα, γεννιέται από βιοτικές και κοινωνικές ανάγκες, δηλαδή από την πράξη. Πρώτα υπάρχει η πράξη και ύστερα η θεωρία

 …Αν κάθε άτομο στον αγώνα του για την ύπαρξή του – και ο αγώνας αυτός είναι καθολικός και βασικός – δεν μπορούσε να κρατήσει (στη μνήμη) τις εντυπώσεις του και αποθησαυρίσει την πείρα, όχι μόνο της δικής του ζωής αλλά και των περασμένων γενεών, τότε η γνώση δεν θα εξυπηρετούσε σε τίποτα ούτε τον άνθρωπο ούτε το ζώο. Το χάρισμα λοιπόν της μνήμης και η ικανότητα παρομοίωσης περασμένων εντυπώσεων με νεώτερες κι ακόμα η ικανότητα να βγάλουμε απ’ αυτές κοινά και γενικά συμπεράσματα, δηλαδή η ικανότητα να ξεχωρίζουμε – με προϋπόθεση την ύπαρξη της μνήμης – το ουσιώδες και το επουσιώδες, μας κάνουν να σκεπτόμαστε. Η λειτουργία της σκέψης δεν είναι κάτι ανεξάρτητο, επίκτητο, εξωοργανικό, μα καθαρή σωματική ιδιότητα της ύλης. Όταν μας διαβιβάζει η παρατήρηση, μέσω των αισθήσεων, τις  διαφορές  κι αλλαγές του αντικειμενικού κόσμου, το ξεχωριστό, το όμοιο και το ανόμοιο, η νόηση μας μαθαίνει το κοινό, το γενικό που έχουν τα πράγματα…

Γιάννης Κορδάτος …Στο διάβα της ανθρώπινης ιστορίας, ο καταμερισμός των έργων έσπασε την ενότητα θεωρίας και πράξης και, με τη δημιουργία μέσα στην ανθρώπινη κοινωνία ανταγωνιζομένων τάξεων, η γνώση έγινε προνομιακό έργο μιας μειοψηφίας και η πράξη αποκλειστικό έργο της πλειοψηφίας κι έτσι έχουμε σαν αντανάκλαση του φαινομένου αυτού στην ιστορία της φιλοσοφίας τη δημιουργία δύο κόσμων, ενός πνευματικού και ενός σωματικού-υλικού. Όσο καιρό η παραγωγικότητα της ανθρώπινης εργασίας δεν ήταν αρκετή, ο εργαζόμενος πληθυσμός ήταν υποχρεωμένος να μοχθεί και, μην έχοντας καιρό να καταπιάνεται με τις κοινές υποθέσεις και με την καθαρή θεωρία, άφησε το έργο αυτό σε μια μειοψηφία που ήταν λεύτερη από τα έργα της πραχτικής ζωής

 …Ο άνθρωπος άργησε πολύ να φιλοσοφήσει, δηλαδή να κάνει γενικές παρατηρήσεις πάνω στα γύρω του φαινόμενα, να ταξινομήσει και να συστηματοποιήσει τις αποχτημένες γνώσεις του από την πείρα των προηγούμενων γενεών, να φτιάξει φιλοσοφικά συστήματα. Κι ένα άλλο πρέπει να έχουμε υπόψη από αυτά που σημειώσαμε παραπάνω, πως δηλαδή οι άνθρωποι, όχι μόνο στις αρχέγονες κοινωνίες τους, μα και στις προχωρημένες κι εξελιγμένες, δεν μπορούν να αποθησαυρίζουν την κοινωνική πείρα ούτε και να φυλάνε τις παρατηρήσεις που κάνουν οι γεροντότεροι και οι πιο μυαλωμένοι για τα γύρω τους φυσικά φαινόμενα. Χρειάζεται μερικοί λοιπόν να αποτραβηχτούν απ’ τις φροντίδες της βιοπάλης και να καταπιαστούν με την οργάνωση της παραγωγής άμεσα κι έμμεσα. Να αποθησαυρίζουν δηλαδή την κοινωνική πείρα και όλες τις σχετικές παραδόσεις. Η ομάδα αυτή με τον καιρό εξελίχθηκε σε προνομιούχο τάξη, το ιερατείο.

Όπως μας πληροφορούν οι αρχαίες ελληνικές πηγές, τέτοιο ιερατείο υπήρχε στην Αίγυπτο, Μεσοποταμία, Περσία και αλλού. Η επιστήμη λοιπόν αρχικά ήταν έργο αυτής της ομάδας (κάστας). [Στην Αίγυπτο συστηματοποιήθηκαν τα μαθηματικά, μας πληροφορεί ο Αριστοτέλης, γιατί είχε καιρό διαθέσιμο να καταπιαστεί με την επιστήμη των αριθμών (Μετά τα Φυσ. Α, 981b, 26). Στους Χαλδαίους, λέει ο Διόδωρος Σικελιώτης, η επιστημονική έρευνα (φιλοσοφία κλπ.) είναι έργο μιας κληρονομικής τάξης (κάστας), που εκπαιδεύεται ειδικά κλπ. (ΙΙ, 24,29)]…

Πολλές φορές όμως, είτε γιατί έγιναν κοινωνικές επαναστάσεις και επικράτησαν οι λαϊκές μάζες είτε για το έναν ή τον άλλο λόγο  έσπαγε η κάστα του ιερατείου σε τούτη ή την άλλη χώρα, από το αλληλοφάγωμα των ιερέων (σοφοί) κοινολογούνταν πολλά από τα μυστικά και απόρρητά τους και αυτό συντελούσε στο να προοδεύσουν οι επιστήμες και να απλώνονται πιο πολύ τα φτερά της ανθρώπινης σκέψης. Μα οι περιπτώσεις αυτές ήταν οι εξαιρέσεις. Ο κανόνας είναι πως για πολλούς αιώνες, για χιλιάδες χρόνια, στις πιο πολλές χώρες της ανατολικής μεσογειακής λεκάνης και της Ασίας – όπου γεννήθηκαν και αναπτύχθηκαν οι πρώτοι μεγάλοι πολιτισμοί – το ιερατείο κράτησε κλειδομανταλωμένη και εφτασφράγιστη τη σοφία του, πετώντας στο λαό κάθε λογής θεολογικές και θεογονικές σαβούρες και σκουριές.

Αρχαία Ελλάδα_0004Επίσης πρέπει να έχουμε υπ’ όψη πως στις χώρες της Ανατολής (Αίγυπτο, Συρία, Παλαιστίνη, Ινδίες κλπ.) το ιερατείο, από μιαν ορισμένη περίοδο και δώθε, έπαψε να ενδιαφέρεται για τα φυσικά φαινόμενα και να καλλιεργεί την επιστήμη. Άμα η Α ή Β χώρα ανέπτυξε την τεχνική της σ’ ορισμένο βαθμό που εξυπηρετούσε την παραγωγή της και παράλληλα απομονώθηκε από τον άλλο κόσμο – όπως η Αίγυπτος – δεν είχε πια κανένα λόγο η άρχουσα τάξη να ενδιαφέρεται για την παραπέρα ανάπτυξη της τεχνικής και της επιστήμης. Έτσι, από τούτη την αιτία το ιερατείο το έριξε στην τεμπελιά και στην εκμετάλλευση των μαζών, χαλκεύοντας τις μυθοπλασίες και καλλιεργώντας τη μαγεία και κάθε είδους αγυρτεία…

 …Δεν είναι καθόλου σωστό αυτό που λένε μερικού πως εκτός από τους αρχαίους Έλληνες, τους Κινέζους και Ινδούς, οι άλλοι αρχαίοι λαοί δεν είχαν φιλοσοφία ( βλ. Τσέλλερ-Νεστλέ : Ιστορία της ελλην. Φιλοσοφίας, σ. 2-3). Πρώτα-πρώτα τίποτα δε σώθηκε από τους Αιγυπτίους, Ασσυρίους, Πέρσες κλπ. που να αποδείχνει πως οι λαοί αυτοί δεν τα κατάφεραν να κάνουν φιλοσοφία. Αν δεν ξεπέρασαν ή πιο σωστά, αν δεν γκρέμισαν τα θεολογικά κάστρα μέσα στα οποία ήταν κλειδομανταλωμένη η φιλοσοφία, αυτό έχει την αιτία του στο ότι οι χώρες αυτές από τις γύρω τους ιστορικές ιδιομορφίες ή έμειναν ύστερα από μια άνοδο, αιώνες ολόκληρους, στάσιμες και αποστεωμένες, όπως η Αίγυπτος ή το ιερατείο τους, όπως στους σημιτικούς λαούς, ευνοήθηκε εξαιρετικά από τους ιστορικοκοινωνικούς όρους για να μονοπωλήσει την επιστημονική σκέψη και να μην αφήνει τη φιλοσοφία ν’ αποκαλύψει τις απαντήσεις της στο ερώτημα ποιά ήταν η αρχή του κόσμου και πώς γεννήθηκε η ζωή.

Αν πάλι οι Έλληνες τράβηξαν πολύ μακριά και η φιλοσοφική τους σκέψη δε δεσμεύτηκε από τις θρησκευτικές προλήψεις κι ερεύνησε το οντολογικό πρόβλημα με ελευθερόφρονη αντίληψη, αυτό δεν έχει την αιτία του ούτε στο καθάριο ελληνικό πνεύμα ούτε στην εξαιρετική ιδιοφυία των Ελλήνων, όπως λένε μερικοί ( βλ. Τσέλλερ-Νεστλέ : Ιστορία της ελλην. Φιλοσοφίας, σ. 24-25).

Αρχαία Ελλάδα_0005Υπήρχαν ελληνικές περιφέρειες που και στα χρόνια της μεγάλης ακμής της Ελλάδας (βλ. Θουκυδ. Ι, 5, 3) βρίσκονταν σε ημιβάρβαρη κατάσταση. Μα και οι άλλες γνώμες που ακούστηκαν από φιλόλογους και ιστορικούς, πως ο ελληνικός πολιτισμός ήταν δημιούργημα της ελληνικής ράτσας και του ελληνικού κλίματος, είναι μπόσικες και παπαδίστικες. Η αιτία λοιπόν βρίσκεται αλλού. Θα ζητήσουμε να τη βρούμε μέσα στους ιστορικοκοινωνικούς όρους των ελληνικών πολιτειών.

Πρέπει όμως να έχουμε υπ’ όψη και κάτι άλλο. Όσο καιρό βαστούσε ο αγροτικός βίος, οι άνθρωποι, όχι μόνο προσωποποιούσαν τις γύρω τους φυσικές δυνάμεις και τις φαντάζονταν για θεότητες, μα παράλληλα και η σκέψη τους ήταν βραδυκίνητη. Όσο ζει ο άνθρωπος απομονωμένος, καλλιεργώντας το χωράφι του και το αμπέλι του ή βοσκώντας τα γιδοπρόβατά του, βρίσκεται κάτω από τη επίδραση των φυσικών όρων που τον περιστοιχίζουν και τον καταπιέζουν και νομίζει πως όλο του το είναι, μια που η τεχνική του είναι ακόμα ανεξέλικτη, εξαρτιέται άμεσα και απόλυτα από τις φυσικές αυτές δυνάμεις που, όπως είπαμε, τις προσωποποιεί και τους δίνει οντότητα θεών.

Το αντίθετο όμως γίνεται, όταν πια σπάσει η οργάνωση του γένους και δημιουργηθούν τα ά σ τ ε α (πόλεις). Τότε σιγά-σιγά αρχίζει η ανθρώπινη σκέψη να ελευθερώνεται από τα δεσμά των φυσικών δυνάμεων. Με την ανάπτυξη μάλιστα της τεχνικής, αρχίζει να γίνεται πιο πνευματική και ερευνητική… Αυτός είναι ο κυριότερος λόγος που στις μεγάλες πόλεις των ασιατικών χωρών προόδεψαν πολύ οι επιστήμες, ενώ στο εσωτερικό των ίδιων χωρών βασίλευε η αμάθεια και η δεσιδαιμονία…

 …Έχοντας αυτά υπ’ όψη, πρέπει τώρα εξαρχής να τονίσουμε πως τα ελληνικά φύλλα, που μαζί με τους Προέλληνες αποτέλεσαν τον ελληνικό λαό, ανέβηκαν στη σκηνή της μεσογειακής ιστορίας πολύ αργά σε σχέση με άλλους λαούς (Αιγύπτιους, Κρήτες, Χαλδαίους, Φοίνικες, Λυδούς, Χιττίτες, Πέρσες κλπ), που πολλές εκατοσταριές χρόνια πριν είχαν αναπτύξει μεγάλους πολιτισμούς.

Ίσα με το Θ´ πάνω-κάτω αιώνα, στην περιοχή που πολύ αργότερα πήρε το γενικό όνομα Ελλάς, η οργανωτική μορφή της τοτινής κοινωνίας ήταν το γένος. [Για τον θεσμό του γένους βλ. Fustel de Coulanges : La cite antique (υπάρχει και ελλην. Μετάφραση του Τ. Φιλήμονος, Αθ. 1898) και Fr. Engels: Η Καταγωγή της οικογένειας, της ατομικής ιδιοκτησίας και του κράτους (ελλ. Μετάφραση Α. Δούμα, 1933). Βλ. και Π. Λεκατσά : Η εποποιία της πάλης των τάξεων στην αρχαία Ελλάδα, Αθήνα 1946].

Αρχαία Ελλάδα_0006Ο θεσμός του κράτους ήταν ακόμη άγνωστος και οι Αχαιοί, οι Ίωνες, οι Δωριείς, ζούσαν οργανωμένοι σε πατρίες, ενώ στην κοντινή Ασία και στην Αίγυπτο και στη Μεσοποταμία υπήρχαν μεγάλα κράτη, που είχαν ιστορία από πολλούς αιώνες πριν.

Μα κι όταν η κοινωνική διαφοροποίηση διέλυσε τις πατρίες και δημιούργησε την ταξική κοινωνία, αντίθετα απ’ ότι έγινε στην Μικρασία, Παλαιστίνη, Αίγυπτο κλπ., στην Ελλάδα δε σχηματίστηκε ένα μεγάλο κράτος, παρά ξεπήδησαν μικρές πολιτείες.  

  Στις ασιατικές χώρες, επειδή η παραγωγή τους εξαρτιόταν από τα μεγάλα ποτάμια κι ακόμα επειδή οι εδαφολογικές και γεωγραφικές συνθήκες ήταν πολύ διαφορετικές απ’ τις ελλαδικές (υπήρχαν εκεί μεγάλα ποτάμια, πλημμύρες, ξηρασίες, μεγάλοι ερημότοποι, άγρια θηρία κλπ.), χρειαζόταν να γίνουν μεγάλα τεχνικά έργα κι απαιτούνταν η ένωση μεγάλων ομάδων. Επίσης και η άμυνα ενάντια στις εχθρικές φυλές απαιτούσε την οργάνωση μεγάλων κρατών. Ακόμα και οι μεγάλες μετακινήσεις και μεταναστεύσεις διαφόρων φυλών και λαών από το ένα μέρος στο άλλο ευνόησαν τη δημιουργία μεγάλων κρατών και, παράλληλα, και μεγάλων πόλεων, στις οποίες έμενε το ιερατείο και η άρχουσα τάξη.

Το αντίθετο όμως έγινε στην Ελλάδα. Εδώ η εξέλιξη ήταν αργή, γιατί ο τόπος ήταν φτωχός και δεν έγιναν μεγάλες μετακινήσεις πληθυσμών που να εμποδίσουν την παραπέρα ανάπτυξη των ελληνικών φυλών. Έπειτα και οι πολιτισμοί που υπήρχαν, βρίσκονταν μακριά από την Ελλάδα και έτσι από όλες αυτές τις αιτίες δε βρήκε ευνοϊκούς όρους για να κάνει μεγάλα βήματα προς τα μπρος.

Δημιουργήθηκαν λοιπόν στην αρχή μικρές κοινότητες (γένη-πατρίες) και από πολύ καιρό έπειτα σχηματίστηκαν οι πόλεις και οι πολιτείες , που έζησαν χρόνια πολλά απομονωμένες η μία από την άλλη. Αν συμβουλευτούμε την ελληνική ιστορία, θα μάθουμε πως, ενώ κοντά χίλια χρόνια πριν από την αρχή της χρονολογίας μας έγιναν πολλές μεταναστεύσεις, εισβολές και μετοικεσίες στις ελληνικές χώρες, ύστερα πέρασαν αιώνες πολλοί χωρίς ξένες επιδρομές και εσωτερικά άλλα φαγώματα…Αρχαία Ελλάδα_0003

…Η ελληνική γης με την καθυστερημένη ανάπτυξη της τεχνικής ήταν φτωχότοπος και, αν εξαιρέσουμε τη Μεσσηνία, που την κατέχτησαν οι Σπαρτιάτες κυρίως για τον πλούσιο κάμπο της, δεν έγινε κανένας σχεδόν μεγάλος εσωτερικός πόλεμος πριν τον Ε´ αιώνα, που να έχει σαν αποτέλεσμα την κατάκτηση της μιας πολιτείας από την άλλη. Οι Έλληνες είχαν λύσει το κοινωνικό τους πρόβλημα με τον αποικισμό και το ξάπλωμα τους στο Αιγαίο και με την κατάκτηση της Μικρασίας, της Ιταλίας, της Σικελίας, της Θράκης και του Εύξεινου Πόντου..

Ενώ όμως στην Ανατολή δημιουργήθηκαν μεγάλα κράτη και μεγάλες πόλεις και από την αιτία αυτή το ιερατείο είχε άφθονα μέσα διατροφής και από τις γύρω του αντικειμενικές συνθήκες υποχρεώθηκε να καλλιεργήσει πολλές επιστήμες, στην Ελλάδα, από τη μια μεριά, με το να σχηματισθούν μικρές πολιτείες, δεν υπήρχαν διαθέσιμα τρόφιμα για να συντηρηθεί σε κάθε πόλη μια πολυάριθμη «τάξη» σοφών, και  από την άλλη, έλειπε και η αιτία που υπήρχε αλλού για να οργανωθεί αυτή η τάξη.

Αρχαία ΕλλάδαΓια αυτό και από το Θ´ πάνω-κάτω αιώνα και δώθε το ιερατείο χάνει τα κοινωνικά του στηρίγματα, ξεπέφτει και διαλύεται, ενώ στην Ασία, Αίγυπτο, Συρία και αλλού, παραμένει μια πανίσχυρη ομάδα- κάστα και στα χρόνια ακόμα της Ρωμαϊκής εποχής. Στις ασιατικές χώρες το ιερατείο ή πιο σωστά το επιτελείο των ειδικών και σοφών, επειδή η παραγωγή γινόταν σε μεγάλη κλίμακα και χρειαζόταν να φτιαχτούν και να συντηρηθούν μεγάλα τεχνικά έργα, ήταν απαραίτητο. Για αυτό δίπλα στο μονάρχη υπήρχαν οι ιερείς (οι ειδικοί, οι σοφοί), που κρατούσαν τα αρχεία (χρονικά), που συστηματοποιούσαν τις γνώσεις που έχουν αποθησαυριστεί από τις προηγούμενες γενεές και κάνουν νέες παρατηρήσεις, με δυο λόγια είναι οι πολιτικοί και οι τεχνικοί σύμβουλοι του μονάρχη.

Στην Ελλάδα δεν μπορούσε να γίνει το ίδιο. Άμα διαλύθηκε η πατριαρχική κοινωνικοοικονομική οργάνωση, το ιερατείο (μάντηδες, κήρυκες, οιωνοσκόποι, αοιδοί κλπ.) έχασε, όπως είπαμε, τα κοινωνικά του στηρίγματα. Δεν πρέπει όμως να ξεχνάμε και τούτο : στις ασιατικές χώρες το ιερατείο, όσο πολυάριθμο κι αν ήταν, τρέφονταν από την ίδια την πολιτεία, γιατί τα ανατολικά ασιατικά κράτη ήταν μεγάλα και πλούσια. Στην Ελλάδα που ήταν χωρισμένη σε πολλές μικρές πολιτείες, δεν υπήρχαν μεγάλα κρατικά εισοδήματα για να θρέψουν το ιερατείο, που στο κάτω-κάτω δε χρειάζονταν, γιατί, όπως είπαμε, το γεωγραφικό περίγυρο δεν παρουσιάζει μεγάλες αντιθέσεις, ώστε να είναι ανάγκη δίπλα στον αρχηγό του κράτους να υπάρχει μια ομάδα ιερέων (ειδικών και σοφών). Τέτοιοι χρειάζονταν μόνο για το τελετουργικό μέρος της θρησκείας, κι αυτοί πάλι συντηρούνταν από την υλική ενίσχυση που τους έδιναν οι πιστοί κι από τα ιερά σφάγια, από τα ζώα δηλαδή που προσφέρονταν θυσία στους θεούς…

 …Απ’ όλες λοιπόν τις παραπάνω αιτίες, σ’ όλες τις ελληνικές πόλεις δεν υπήρχε προνομιούχο ιερατείο, παρά δημιουργήθηκαν ένα-δυο μαντεία, που φύλαγαν τις παλιές θρησκευτικές παραδόσεις και εμπορεύονταν τους χρησμούς που έδιναν στους απλοϊκούς και θρησκόληπτους…Αρχαία Ελλάδα_0001

…Ενώ όμως οι ιστορικοί μιλούν για το ιερατείο της Αιγύπτου, Βαβυλώνας, Περσίας κλπ., δεν κάνουν καθόλου λόγο για το ελληνικό ιερατείο. Είναι αλήθεια πως δεν έχουμε άμεσες πηγές. Ωστόσο όμως υπάρχουν έμμεσες, που πρέπει να τις προσέξουμε, αν θέλουμε να καταπιαστούμε καλά σε ορισμένα προβλήματα της ελληνικής ιστορίας στα πριν τον ΣΤ´ αιώνα χρόνια. Η ιερατική τάξη υπήρχε και στην Ελλάδα παλιά, πριν δηλαδή να σχηματιστούν οι πολιτείες. Πολύ πιθανό ένα-δυο αιώνες από την εμφάνιση στην Ελλάδα του θεσμού του κράτους, το ιερατείο που αποτελούνταν από ευγενείς να υπήρχε σαν ξεχωριστή ομάδα. Στην Ελευσίνα μάλιστα υπήρχε οργανωμένο και στην μετακλασική εποχή.

Με το να δημιουργηθούν λοιπόν στην Ελλάδα, για τους λόγους που αναφέραμε παραπάνω, μικρές πολιτείες και να διαλυθεί σαν προνομιούχα ομάδα που ήταν πριν το ελληνικό ιερατείο, έγιναν μεγάλες ιστορικές αλλαγές που, όσο ξέρω, κανένας ως τώρα δεν παρατήρησε.

  • Πρώτα – πρώτα καταργήθηκε η διγραφία, δεν υπήρχε δηλαδή διπλή γραφή, ιερατική και κοινή και δεύτερο, η επιστημονική σκέψη και γενικά η διανόηση έπαψε να είναι αποκλειστικό έργο της ομάδας που αποτελούσε την ιερατική κάστα.

Αν σήμερα δεν ξέρουμε τι δίδαξαν οι Αιγύπτιοι, οι Πέρσες, οι Βαβυλώνιοι σοφοί, η αιτία είναι πως τα έργα τους ήταν γραμμένα στην άγνωστη στους πολλούς ιερογλυφική ή στην ιερατική γραφή και, το χειρότερο, πως το ταξικό τους συμφέρον τούς επέβαλε να μη τα δημοσιεύουν και να μην τα κάνουν κοινό χτήμα του λαού, για αυτό και χάθηκαν, αφού δεν υπάρχουν πολλά αντίτυπά τους.

ΗνίοχοςΣτην Ελλάδα έγινε φυσικά το αντίθετο. Από τη μια μεριά η ιερατική γραφή δεν άργησε να αχρηστευτεί και από την άλλη, η διανόηση έπαψε πια να είναι προνομιακή απασχόληση μιας ορισμένης ομάδας, που τα μέλη της δεν είχαν πάντα και τα απαραίτητα πνευματικά προσόντα ώστε να σπρώχνουν προς τα μπρος την επιστημονική σκέψη.

Βέβαια, οι μεγάλες αυτές μεταρρυθμίσεις και κοινωνικές αλλαγές δεν έγιναν αυτόματα ούτε μέσα σε λίγα χρόνια. Χρειάστηκαν αγώνες, εμφύλιοι σπαραγμοί, αναστατώσεις κοινωνικές.

  • Όπως ξέρουμε όμως, ενώ στην Ασία επικρατούσε το μοναρχικό πολίτευμα, στην Ελλάδα – εκτός από λίγες πολιτείες – επιβλήθηκε το λαοκρατικό, η δημοκρατία, που, όσο κι αν ήταν δουλοκτητική δημοκρατία, γιατί οι καθαυτό παραγωγοί (οι δούλοι) δεν είχαν πολιτικά δικαιώματα, μέσα στα ιστορικά πλαίσια του αρχαίου κόσμου είναι το πιο προοδευτικό πολίτευμα, που έδωσε στον ελληνικό λαό τις δυνατότητες να πάρει το προβάδισμα στη αρχαία ιστορία.

Η ελληνική λοιπόν σκέψη, άμα δημιουργήθηκαν οι κατάλληλοι όροι, χειραφετήθηκε από κάθε ιερατική παράδοση και οι Έλληνες στοχαστές, που καταπιάστηκαν να μελετήσουν το μεγάλο πρόβλημα της αρχής και της υπόστασης του κόσμου και να δώσουν απαντήσεις στο ερώτημα πώς ήταν αρχικά ο κόσμος, πώς έγινε, πώς διαμορφώθηκε και πώς εξελίχθηκε, ήταν ελεύθεροι να φιλοσοφήσουν και να πουν τη γνώμη τους χωρίς να φοβούνται το ιερατείο.

Το αντίθετο απ’ ότι έγινε αλλού, η σκέψη στην Ελλάδα βρήκε πεδίο ελεύθερο να απλώσει τα φτερά της φαντασίας της και να δοκιμάσει το κοφτερό μαχαίρι της κριτικής πάνω σ’ όλα τα φανερώματα του πνευματικού βίου. Στην Ανατολή που ο δεσποτισμός και ο μοναρχισμός κρατούσαν τον κόσμο σκλαβωμένο πνευματικά, πολιτικά και οικονομικά, μόνο η κάστα του ιερατείου φιλοσοφούσε και κοινωνιολογούσε.

Όσο κι αν το ιερατείο της Ανατολής μια φορά κι έναν καιρό έκανε πρωτότυπες έρευνες και έβαλε τα πρώτα θεμέλια της επιστήμης, κρατούσε, όπως είπαμε, για τον εαυτό του και την τάξη του την επιστήμη και στον πολύ λαό δίδασκε πράματα που του καλλιεργούσαν τις προλήψεις την δεσιδαιμονία και τον κρατούσαν τον κόσμο στην αμάθεια και στην άγνοια.

Η εποχή λοιπόν τούτη ήταν ένας σημαντικός και μεγάλος σταθμός της ελληνικής ιστορίας.

  • Η κατάργηση της διγραφίας, ο ξεπεσμός του ιερατείου και η δημοκρατία, έσπασαν τα δεσμά με τα οποία η φιλοσοφία ήταν απομονωμένη από τον πολύ λαό κι άνοιξαν το δρόμο στη συστηματοποίηση των γνώσεων, στην κριτική των καθιερωμένων θρησκευτικών παραδόσεων και, ακόμα, έδωσαν τα μέσα να αναπτυχθεί μια πλούσια λογοτεχνία και να φιλοσοφήσουν εκλεκτοί και μεγάλοι στοχαστές.

Αν ο μικρός σε πληθυσμό ελληνικός λαός πέρασε απ’ όλα τα μονοπάτια της επιστημονικής σκέψης, όπως λέει ο Ένγκελς, και δημιούργησε ένα πνευματικό πολιτισμό που τον θαυμάζουν οι αιώνες, το χρωστάει στο πολίτευμά του, στην κατάργηση της διγραφίας και στον ξεπεσμό του ιερατείου.Αρχαία Ελλάδα_0002

Όταν σε μια χώρα δεν υπάρχουν καστοποιημένες τάξεις και δεσμά στο Λόγο και στη Σκέψη και, παράλληλα υπάρχει οικονομική άνεση και ασφάλεια από εξωτερικές επιδρομές, στη χώρα αυτή δίχως άλλο θα δημιουργηθούν ρεύματα ιδεών, θ’ αναπτυχθεί επιστήμη και ο βαθμός της πνευματικής της καλλιέργειας θ’ ανέβει ψηλά.

Αυτό έγινε στην Αθηναϊκή Δημοκρατία. Πρώτα απ’ όλα το λαοκρατικό της πολίτευμα ήταν ο κυριότερος συντελεστής του αθηναϊκού πνευματικού πολιτισμού, που δόξασε, όχι μόνο την πόλη της Παλλάδας μα και όλη την ελληνική αρχαιότητα. Η Σπάρτη που ήταν, όχι μόνο μια φτωχή πολιτεία μα κι ένα μιλιταριστικό κράτος, έβγαλε μεν στρατηγούς καλούς, δεν έβγαλε όμως κανένα διανοούμενο που να τιμήσει το ελληνικό όνομα και για αυτό δεν υπάρχει ούτε ένα σύγγραμμα που να γράφτηκε από Σπαρτιάτη…

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s