Πενήντα τρία χρόνια μετά την εξέγερση του Νοέμβρη του 1973, το Πολυτεχνείο εξακολουθεί να ενοχλεί. Ενοχλεί τόσο, ώστε ακόμη και υπουργοί της σημερινής κυβέρνησης να επαναφέρουν τη συζήτηση για το αν υπήρξαν νεκροί. Λες και το μεγάλο ιστορικό ερώτημα είναι αν οι άνθρωποι δολοφονήθηκαν μέσα ή έξω από την πύλη του Πολυτεχνείου.
Ο υπουργός Υγείας Άδωνις Γεωργιάδης, μόλις μία ημέρα πριν από τη φετινή επέτειο, επικαλέστηκε ξανά το πόρισμα Τσεβά. Μόνο που το πόρισμα δεν αρνείται τους νεκρούς της εξέγερσης. Αντίθετα, καταγράφει θανάτους και τραυματισμούς από τη δολοφονική καταστολή. Και η μεταγενέστερη ιστορική έρευνα του Λεωνίδα Καλλιβρετάκη, στο Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών, έχει τεκμηριώσει 24 επώνυμους νεκρούς. Ανάμεσά τους ο 17χρονος Διομήδης Κομνηνός και ο 20χρονος Μιχάλης Μυρογιάννης, για τη δολοφονία του οποίου καταδικάστηκε σε ισόβια ο χουντικός αξιωματικός Νικόλαος Ντερτιλής.

Το ερώτημα είναι γιατί, πενήντα τρία χρόνια μετά, ένας υπουργός της ελληνικής κυβέρνησης επιλέγει να επαναφέρει αυτή τη συζήτηση. Τι ακριβώς αλλάζει στην ιστορική αλήθεια αν ο Διομήδης Κομνηνός δολοφονήθηκε λίγα μέτρα έξω από το Πολυτεχνείο; Μήπως παύει να είναι νεκρός της εξέγερσης; Μήπως περιορίζεται η ευθύνη της δικτατορίας; Ή μήπως, τελικά, η συζήτηση για τη γεωγραφία των δολοφονιών χρησιμεύει για να απομακρυνθεί η προσοχή από τους ίδιους τους δολοφόνους;
Και δεν είναι μόνο η αμφισβήτηση των νεκρών. Είναι και η συστηματική προσπάθεια εξωραϊσμού της επταετίας. Μας λένε ότι η χούντα είχε τάξη. Ότι δεν υπήρχε διαφθορά. Ότι οι άνθρωποι κοιμούνταν με ανοιχτές πόρτες. Βαφτίζουν την ανελευθερία, την εξορία, τις διώξεις ως ησυχία. Τη λογοκρισία και την καταστολή του Τύπου ως ενημέρωση και τον φόβο ως κοινωνική γαλήνη.
Πώς να μαθαίνει, όμως, μια κοινωνία για τα σκάνδαλα της εξουσίας, όταν δεν υπάρχει ελευθερία του Τύπου, όταν οι πολιτικοί αντίπαλοι βρίσκονται στις φυλακές και στις εξορίες, όταν η αστυνομία και οι στρατιωτικοί μηχανισμοί επιβάλλουν τη σιωπή;
Ένα από τα πρώτα μέτρα της νέας εξουσίας ήταν η αύξηση των απολαβών των κυβερνητικών στελεχών. Με τον Αναγκαστικό Νόμο 5 του 1967, ο μισθός του πρωθυπουργού αυξήθηκε από τις 23.000 στις 45.000 δραχμές, σχεδόν διπλασιάστηκε. Οι απολαβές των υπουργών και υφυπουργών αυξήθηκαν από τις 22.000 στις 35.000 δραχμές. Παράλληλα, θεσπίστηκαν ημερήσιες εκτός έδρας αποζημιώσεις χιλίων δραχμών για τον πρωθυπουργό και οκτακοσίων πενήντα για υπουργούς και υφυπουργούς.
Αυτά δεν είναι φήμες, είναι νομοθετικές ρυθμίσεις του ίδιου του καθεστώτος. Την ώρα, λοιπόν, που η δικτατορία διακήρυσσε την ανάγκη «εθνικής πειθαρχίας και θυσιών», φρόντιζε να εξασφαλίζει αυξημένες απολαβές στα ανώτατα στελέχη της. Η δικτατορία δεν υπήρξε ούτε αδιάφθορη ούτε οικονομικά θαυματουργή. Από τις σκανδαλώδεις οικονομικές διευκολύνσεις προς ανθρώπους του καθεστώτος και τις υποθέσεις διασπάθισης δημόσιου χρήματος μέχρι το περιβόητο «Τάμα του Έθνους», η πραγματικότητα απέχει πολύ από τη μυθολογία των νοσταλγών της.
Και πάνω από όλα υπάρχει η Κύπρος. Το πραξικόπημα της 15ης Ιουλίου 1974 εναντίον του Μακαρίου, που οργάνωσε η ελληνική χούντα, άνοιξε τον δρόμο για την τουρκική εισβολή και την κυπριακή τραγωδία, την κατοχή μεγάλου μέρους του νησιού, τους νεκρούς, τους αγνοούμενους, τους ξεριζωμένους. Αυτή ήταν η κατάληξη του «πατριωτισμού» των συνταγματαρχών. Εκείνων που εμφανίζονταν ως σωτήρες του έθνους, ενώ είχαν καταλύσει τη δημοκρατία και οδήγησαν τον ελληνισμό σε μια από τις μεγαλύτερες τραγωδίες της σύγχρονης ιστορίας του.
Υπάρχει, όμως, ένα ακόμη ερώτημα, αυτό που θα έπρεπε να ήταν στον πυρήνα της σύγχρονης συζήτησης: Πώς φτάσαμε στη χούντα;
Η δικτατορία δεν έπεσε από τον ουρανό στις 21 Απριλίου 1967. Δεν ήταν ένα ατύχημα της Ιστορίας ούτε έργο μερικών παρανοϊκών αξιωματικών. Προηγήθηκαν η Κατοχή, η ματαίωση της ελπίδας για μια διαφορετική μεταπολεμική Ελλάδα, τα Δεκεμβριανά, ο Εμφύλιος. Η ενσωμάτωση τμημάτων των συνεργατών των κατακτητών στους μεταπολεμικούς μηχανισμούς εξουσίας. Οι διώξεις της Αριστεράς, οι εκτελέσεις, οι εξορίες, η Μακρόνησος, οι δηλώσεις μετανοίας. Ένα κράτος που αντιμετώπιζε μεγάλο μέρος του ίδιου του λαού ως εσωτερικό εχθρό. Και πίσω από αυτό, η βρετανική αρχικά και η αμερικανική στη συνέχεια παρέμβαση. Το Παλάτι, οι παρακρατικοί μηχανισμοί, ο αντικομμουνισμός ως επίσημη κρατική ιδεολογία, η διαρκής υπονόμευση της δημοκρατικής ομαλότητας.


Η εκλογική άνοδος της ΕΔΑ το 1958, οι κοινωνικοί αγώνες, η δολοφονία του Γρηγόρη Λαμπράκη, η κρίση των Ιουλιανών του 1965 δεν μπορούν να αποσυνδεθούν από αυτή την ιστορική διαδρομή. Η χούντα υπήρξε η βίαιη κατάληξη μιας μακράς περιόδου περιορισμένης δημοκρατίας, αυταρχισμού και πολιτικών παρεμβάσεων. Γι’ αυτό έχει σημασία και όσα συνέβησαν μετά την πτώση της. Οι πρωταίτιοι δικάστηκαν, αλλά η αποχουντοποίηση υπήρξε άνιση και περιορισμένη σε σημαντικούς τομείς του κρατικού μηχανισμού. Πολλοί από εκείνους που υπηρέτησαν το καθεστώς δεν αντιμετώπισαν αντίστοιχες συνέπειες.
Η δημοκρατία αποκαταστάθηκε. Δεν ξεριζώθηκαν, όμως, αυτομάτως όλες οι αντιλήψεις, οι πρακτικές και οι σχέσεις εξουσίας που είχαν στηρίξει την ανελευθερία. Κι όμως, ακούμε διαρκώς για τη δήθεν παντοδυναμία της «γενιάς του Πολυτεχνείου» και την περιβόητη «ιδεολογική ηγεμονία της Αριστεράς», γεγονός που μοιάζει περισσότερο με ανέκδοτο. Πόση σχέση έχει αυτή η αφήγηση με την πραγματική κατανομή της εξουσίας στη μεταπολιτευτική Ελλάδα; Η Δεξιά διατήρησε ισχυρή παρουσία στους κρατικούς θεσμούς και άσκησε επί δεκαετίες κυβερνητική εξουσία, ενώ η επιρροή των κυρίαρχων οικονομικών συμφερόντων στα μέσα ενημέρωσης διαμορφώνει τον δημόσιο λόγο.
Το Πολυτεχνείο δεν ήταν μόνο μια εξέγερση εναντίον των συνταγματαρχών. Ήταν μια βαθιά πολιτική και κοινωνική αμφισβήτηση. Το «Ψωμί – Παιδεία – Ελευθερία» συνυπήρχε με τα «Έξω αι ΗΠΑ» και «Έξω το ΝΑΤΟ». Ήταν η απαίτηση για δημοκρατία, αλλά και για εθνική ανεξαρτησία, κοινωνική δικαιοσύνη και απελευθέρωση από την εξάρτηση.
Πενήντα τρία χρόνια μετά, ο κόσμος είναι διαφορετικός, όμως η κοινωνική ανισότητα, η αυθαιρεσία της εξουσίας, οι γεωπολιτικοί ανταγωνισμοί, οι πόλεμοι και η καταπάτηση των δικαιωμάτων εξακολουθούν να γεννούν νέες αντιστάσεις. Από την Κύπρο και το Αιγαίο μέχρι την Παλαιστίνη και τη Μέση Ανατολή, τα ερωτήματα για την ειρήνη, την αυτοδιάθεση των λαών και την ανεξαρτησία παραμένουν ανοιχτά.
Το Πολυτεχνείο εξακολουθεί να ενοχλεί γιατί θυμίζει πως η ελευθερία δεν χαρίζεται, πως η αντίσταση στην αυθαιρεσία, στην εκμετάλλευση και στην υποταγή αποτελεί δικαίωμα και συνταγματική υποχρέωση του λαού, και, πάνω από όλα, γιατί ολοζώντανες παραμένουν πολλές από τις αιτίες που το γέννησαν.
Το Πολυτεχνείο δεν ανήκει στο παρελθόν. Ανήκει σε όσα δεν έχουν ακόμη κατακτηθεί.
Χρήστος Τσαντής
