Πολιτική

«Συνέβη, επομένως μπορεί να ξανασυμβεί…»

Η δύναμη της ζωντανής μαρτυρίας στη διαμόρφωση της ιστορίας. Ομιλία της Μαρίας Φαφαλιού* στο Συνέδριο του ΑΠΘ «Κοινωνία και Ψυχική Υγεία», που έγινε 20-21 Οκτωβρίου του 2007 στη Θεσσαλονίκη.

«Οι προχτεσινοί Μικρασιάτες πρόσφυγες που έφταναν θαλασσοδαρμένοι στα αιγαιοπελαγίτικα νησιά μας το ’22 είναι οι χτεσινοί Έλληνες που κυνηγημένοι από τη ναζιστική βία περνούσαν απέναντι στην Τουρκία για να σωθούν. Είναι, γιατί όχι, οι σημερινοί «λαθρομετανάστες» που ξεβράζονται κάθε μέρα στη χώρα μας με σαπιοκάραβα για να γλυτώσουν από τη φτώχεια, από τους θρησκευτικούς κατατρεγμούς, από τη λαίλαπα του πολέμου. Είναι -είμαστε- ίσως εμείς, αύριο»…
Ακούγοντας τους προηγούμενους ομιλητές, άτομα με προβλήματα ψυχικής υγείας, μου έρχονται στο νου φράσεις του Γιάννη Ρίτσου από τις δικές του «Μαρτυρίες»: «Με απόλυτη και συνεσταλμένη ειλικρίνεια, πίσω από την απόλυτη προσωπίδα καταπληκτικής απάθειας, προβάλλεται το σπαρασσόμενο ανθρώπινο πρόσωπο μη παραιτούμενο ποτέ απ’ τον αγώνα τού να υπάρξει, να ανακαλυφθεί, να εκφραστεί, να διαιωνιστεί, να συνεργαστεί και να δικαιωθεί» (Σ. Ιλίνσκαγια-Αλεξανδροπούλου, 2000).

Κοινωνία και ψυχική υγεία7Νιώθω ότι η δική μου εισήγηση ίσως περιττεύει. Θα προσπαθήσω όμως να συμβάλω στη συζήτηση δίνοντας ακόμα ένα έναυσμα ώστε να εκτιμήσουμε τη δύναμη της ζωντανής μαρτυρίας. Και να δούμε, σφαιρικά, πως μπορεί αυτή να συμβάλει στη διαμόρφωση της ιστορίας.
«Συνέβη, επομένως μπορεί να ξανασυμβεί…» (P. Levi, 1987). Γράφτηκε για το Άουσβιτς. Θα μπορούσε να γραφτεί για κάθε χώρο εγκλεισμού, για κάθε χώρο όπου καταπατούνται τα ανθρώπινα δικαιώματα.
«Συνέβη, επομένως μπορεί να ξανασυμβεί», επισημαίνουν οι επιζήσαντες από τα στρατόπεδα συγκεντρώσεως. Εκείνοι που εξιστόρησαν την τραγική τους εμπειρία. Ποιος ξέρει, αν δεν είχαν μπορέσει να επιβιώσουν, αν οι Εβραίοι δεν είχαν την πνευματική και την οικονομική εμβέλεια που έχουν, αν η ναζιστική Γερμανία είχε κερδίσει εκείνη τον πόλεμο αντί των Συμμάχων, ίσως η τραγωδία του Ολοκαυτώματος να μην είχε φτάσει ποτέ στα αυτιά μας. Όπως συμβαίνει με τόσες και τόσες άλλες τραγωδίες, που οι μειονότητες βιώνουν κάθε μέρα.
Νταχάου10Γιατί η ‘επίσημη’ ιστορία γράφεται από τους νικητές, από τους ισχυρούς. Διαμορφώνεται και αναπαράγεται από τους ισχυρούς. Η ‘άλλη πλευρά’ αποσιωπάται, η πληροφόρηση είναι ελλιπής, συχνά ψευδής -ηθελημένα ή μη. Ώστε η ιστορία επαναλαμβάνεται αντί να ανανεώνεται, αντί να βελτιώνεται. Και ο πολιτισμός μας πάσχει, ο πολιτισμός που κανονικά θα έπρεπε να είναι «ταξίδι, όχι λιμάνι… Κίνημα, όχι κατάσταση» (ρήση του ιστορικού ερευνητή Arnold Toynbee). Ένα κίνημα όπου όλοι είναι παρόντες, δυνατοί και αδύνατοι.
Προκειμένου να χαραχτούν νέες πολιτικές χρειάζεται να αμφισβητήσουμε το υπάρχον σύστημα του μονολόγου και να το αντικαταστήσουμε με ένα άλλο, όπου όλες οι μαρτυρίες κατατίθενται. Δεν λέμε απλά ‘καλό θα ήταν’, λέμε ‘επιβάλλεται’. «Εμείς οι διασωθέντες», γράφει ο εβραϊκής καταγωγής Πρίμο Λέβι, «είμαστε μάρτυρες, και κάθε μάρτυρας υποχρεούται, και από το νόμο εξάλλου, να δίνει πλήρεις και αληθοφανείς απαντήσεις» (Π. Λεβί, «Το καθήκον της μνήμης», στον πρόλογο του Federico Cereja).
Μέσα από τη ζωντανή μαρτυρία, βλέπουμε την ‘άλλη όχθη’, εκείνη που συχνά ανυπεράσπιστη προσμένει να υψώσει τη φωνή της για να μιλήσει αλλά και για να ακουστεί. «Θέλουμε να δώσουμε φωνή στους χρήστες των υπηρεσιών ψυχικής υγείας» είχα πει κάποτε σε έναν ψυχικά πάσχοντα. Με κοίταξε και χαμογέλασε, με πικρία. «Δεν αρκεί η φωνή», μου είπε, «χρειάζονται και αυτιά για να ακούνε».
Στη σημερινή ημερίδα, ευτυχώς, συμβαίνει ακριβώς αυτό. Ακούμε, ακούσαμε, την αλήθεια -των άμεσα ενδιαφερομένων- από πρώτο χέρι. Ακούμε για τις ελλείψεις στο χώρο της ψυχικής υγείας, για την έλλειψη εργασίας, για τις δυσκολίες στις σχέσεις, για τον κοινωνικό αποκλεισμό. Ας κάνω εδώ μια παρένθεση με αναφορά σε δυο πρόσφατες έρευνες:
Ερωτηθέντες Βρετανοί ψυχικά ασθενείς τι τους πειράζει στο σύστημα, ανέφεραν ότι πάνω απ’ όλα τους πειράζει άμα οι επαγγελματίες ψυχικής υγείας τους αντιμετωπίζουν με έλλειψη σεβασμού και αξιοπρέπειας. Πολύ περισσότερο τους πειράζει αυτό, παρά οι καθυστερήσεις στα ραντεβού ή οι ελλείψεις σε υλικοτεχνική υποδομή κ.λπ. (MORI Social Research Institute, 2004).
Επίσης, Νεοζηλανδοί ερωτηθέντες πώς βιώνουν τις σχέσεις τους με τους λειτουργούς ψυχικής υγείας μέσα στο νοσοκομείο ανέφεραν -κατ’ εξοχήν- το πρόβλημα ότι δεν τους συμπεριφέρονται σαν άτομο προς άτομο, ότι οι εξετάσεις που τους γίνονται δεν είναι ενδελεχείς, ότι οι λειτουργοί δεν τους ακούνε, ότι ουσιαστικά δεν νοιάζονται για το πώς εκείνοι αισθάνονται, ότι τους δίνουν θεραπείες ιατροκεντρικές που ναι μεν διευκολύνουν τα πράγματα μες στον θάλαμο αλλά που δεν εστιάζουν πραγματικά στο πρόβλημα ψυχικής υγείας (H. Lapsley, Nicora Waimarie L. & R. Black, 2002).
Κοινωνία και ψυχική υγείαΠώς βελτιώνουμε το σύστημα; Πώς αναμορφώνουμε την ιστορία -ένα μικρό πετραδάκι ίσως; Βασική προϋπόθεση είναι να δίνεται ο λόγος σε όλες τις πλευρές. Γιατί, συνήθως, συμβαίνει τούτο το παράδοξο: Αντί να ακούμε εκείνους που έχουν τα βιώματα και που δικαιωματικά είναι οι πλέον αρμόδιοι να μιλήσουν για τις εμπειρίες τους, ακούμε μόνο τους ‘ειδήμονες’, που μιλούν εξ ονόματος τους.
Άπειρες οι περιπτώσεις, ας πάρουμε δυο τρεις χαρακτηριστικές, π.χ. το ηλεκτροσόκ. θυμάται ένας ψυχίατρος της δεκαετίας του ’50: «Σ’ ένα μεγάλο θάλαμο είχαμε εγκαταστήσει ένα κρεβάτι στο οποίο κάναμε το ηλεκτροσόκ… Έξω στο διάδρομο περιμένανε οι άρρωστοι ουρά, υπομονετικότατα, όπως δηλαδή περιμένουν τώρα να πάρουν τα φάρμακα. Ερχόντουσαν εκούσια, ήθελαν να κάνουν ηλεκτροσόκ. Πέντε, δέκα άρρωστοι. Μόλις άνοιγε η πόρτα ερχόταν ο άρρωστος περπατώντας, ήξερε, μοναχός του ερχόταν. Αυτό δεν θα μπορούσε να το κάνει ο άρρωστος άμα πονούσε ή άμα δεν το ήθελε» (προφορική μαρτυρία του Γιώργου Κ.. Λυκέτσου. Μ. Φαφαλιού, 1995)
Αυτή ήταν η ‘επίσημη ιστορία’: ότι δηλαδή εφ’ όσον, όπως πιστεύανε, το ηλεκτροσόκ είχε θεραπευτικά αποτελέσματα και δεν πονούσε σωματικά, τότε όλα ήσαν εντάξει. Κάποιοι γιατροί ωστόσο προσπάθησαν να απαλείψουν τον ψυχικό φόβο• έτσι μεταγενέστερα υιοθετήθηκε η σωματική νάρκωση προτού υποβληθεί ο ασθενής σε ηλεκτροσόκ (από επιστολή του Μιχάλη Φ. Γιαννήρη προς τη συγγραφέα, όπ. π.). Όμως -για λόγους οικονομικούς- αποφασίζεται, τη δεκαετία του ’80 ακόμα, ότι το ηλεκτροσόκ θα γίνεται με νάρκωση μόνο στις εξαιρετικές περιπτώσεις, π.χ. σε καρδιοπαθείς. Και στις άλλες περιπτώσεις θα γίνεται με ελαφρό υπνωτικό και μυοχαλαρωτικό (από τα πρακτικά του επιστημονικού συμβουλίου του Δρομοκαϊτείου, συνεδρίες 16/7/1980, 29/1/1982 και 12/3/1992, όπ. π.).
3Αυτά, για την ‘επίσημη’ ιστορία. Αλλά ας ακούσουμε και την ‘ανεπίσημη’ ιστορία: «Το ηλεκτροσόκ», θυμάται μια εργοθεραπεύτρια που ζούσε τους ασθενείς στην καθημερινότητά τους, «όλοι οι ασθενείς το τρέμανε. Γινόταν σαν μια ηλεκτρική εκκένωση, ένας σπασμός, όπως παθαίνουν οι επιληπτικοί. Μπορεί να μη πονάς, αλλά είναι τρομακτικό. Όλοι το τρέμανε» (προφορική μαρτυρία της Κρύστας Χριστοδούλου, όπ.π.).
«Μου έχουν κάνει 84 ηλεκτροσόκ», αφηγείται κάποιος που το βίωσε ο ίδιος, «είναι πάρα πολύ επώδυνη εμπειρία. Δηλαδή ο φόβος που σε συνοδεύει όταν πάνε να σου βάλουν τα καλώδια είναι κάτι το τρομερό, ανυπόφορο… ταράζεσαι. Δεν μπορώ να το ξεχάσω…» (προφορική μαρτυρία του Νίκου, όπ.π.).
Άλλη μαρτυρία, από το εξωτερικό: «Ήμουν 16 χρονών… Κάναμε κάμποση ώρα μέχρι να διασχίσουμε τους διαδρόμους του νοσοκομείου. Στην καταθλιπτική, αποπνικτική ατμόσφαιρα ήταν διάχυτη η έντονη μυρωδιά από τσιγαρίλα και λασπιασμένο νοσοκομειακό φαί. Φτάσαμε τέλος στην αίθουσα αναμονής για το ηλεκτροσόκ. Εκεί με άφησε ο νοσοκόμος. Περίμενα… Ήρθε η σειρά μου… Μου έδωσαν μυοχαλαρωτικό. Τα ηλεκτρόδια στους κροτάφους μου. Η βελόνα μες στη φλέβα μου. Μετρούσα. 10…9…8… Έχασα τις αισθήσεις μου… Μου λείπουν τρεις μέρες από τη ζωή μου, αυτές οι τρεις μέρες που εξ αιτίας του ηλεκτροσόκ έχουν εξαλειφθεί εντελώς από τη μνήμη μου. Οι νοσοκόμες με ρωτούσαν αν θυμόμουν που με τάιζαν. Δεν θυμόμουν τίποτα… Αυτές οι χαμένες μνήμες με κατατρέχουν. Έχω ανάγκη να μάθω. Πρέπει να θυμηθώ» (J. O’ Donoghue, 2006).

«Λευκοί ντυμένοι
με υποδόρια την νόηση ρωτούν…
Και γω να μη θυμάμαι τίποτα
από τα μάτια μου τίποτα από τα δάκριά μου..
Μόνο αυτούς στο λευκό, λευκό,
λευκό, λευκό χαμόγελο
Και κείνα τα χέρια. Βλέπεις λειτουργούν
με αλυσίδες σύρματα βελόνες
Ακόμα…»
(Από το ποίημα «Ψύχως» του Γιώργου Κοκκινίδη, Ποιήματα Β´, Θ. Ψ. Π. Χανίων, 1995).

"Μόνη", έργο Β.Κ. ονειροδρόμιο, 2008, Σ.Ο.Φ.Ψ.Υ. νομού Σερρών

«Μόνη», έργο Β.Κ. ονειροδρόμιο, 2008, Σ.Ο.Φ.Ψ.Υ. νομού Σερρών

«Τρέλα», γράφει ένας άλλος ψυχικά ασθενής, «είναι να ξυπνάς τη νύχτα με το μυαλό σου να σφυροκοπείται από φωνές που σε απειλούν. Να ζητάς βοήθεια και να βρίσκεσαι καθηλωμένος με λουριά. Τιμωρημένος. Καταδίκη χωρίς αδίκημα. Χωρίς δικαστές. Χωρίς συνήγορο υπεράσπισης!» (Ποίημα του Χ.Ν. Ονειροδρόμιο, Σ.Ο.Φ.Ψ.Υ. Σερρών, 2006).
Ας δούμε κι άλλα παραδείγματα αναλγησίας και εξουσιαστικής συμπεριφοράς -που με τη διαμεσολάβηση της ψυχιατρικής- τα ονομάσαμε ‘θεραπεία’: Μεταγωγές, καθηλώσεις… Ακούμε:
«Εμείς οι άνθρωποι που έχουμε κάποια ‘τρέλα’ έχουμε και μια συγκεκριμένη προσωπικότητα. Αλλά το θέμα είναι ότι όταν ένα άτομο έρθει σε μια έξαρση και μπει σ’ ένα ψυχιατρείο, από κει ξεκινάει η Οδύσσειά του. Βρίσκεται σ’ ένα χώρο που το πρώτο πράγμα που αντιμετωπίζει είναι η καταστολή. Υποτίθεται ότι γίνεται για να σε προστατεύσουνε να μη κάνεις κακό στον εαυτό σου και να μη κάνεις κακό στους άλλους. Μετά αρχίζει η χημική καταστολή, τα ενέσιμα… Όταν λέμε καταστολή, ας πούμε, δεν κάθεται και πολλή ώρα να περιμένει να εκτονωθείς, μετά αρχίζει η φαρμακοθεραπεία. Αλλά κανείς δε σε ρώτησε εκείνη την ώρα πώς νιώθεις, τι αισθάνεσαι. Την καταστολή εκείνη την ώρα εγώ τη βιώνω σαν καταστολή, δεν τη βιώνω σαν προστασία…
…Τα χρόνια που πρωτομπήκα εγώ το 1984 και μετά, σ’ ένα χώρο όσο είναι μια γκαρσονιέρα ήμασταν 20-30 άτομα με εισαγγελική. Όση προσπάθεια και αν έκανε το προσωπικό υπήρχε ένα είδος βίας. Πώς να το εξηγήσω; Απλά μπορούσες να τσακωθείς με τον συνάνθρωπό σου για οτιδήποτε. Ο άλλος μπορούσε να χτυπήσει το πόδι του, το χέρι του στα κάγκελα, να σπάσει τα τζάμια. Φαντάζεσαι ότι ήμασταν όλοι ήρεμοι; Έπεφτε και ξύλο δηλαδή. Τι να σου κάνει δυο άτομα προσωπικό; Υπήρχε βία (προφορική μαρτυρία του Γιώργου Φαλελάκη στο βιβλίο του Μανώλη Τζανάκη «Χρόνια κουβαλάω τη ψυχοπάθεια μου-τη χαρίζω στους γιατρούς-Ιστορία ζωής του Γιώργου Φαλελάκη»).
Η βία γεννά μόνο βία. Παρόμοιες καταστάσεις βλέπουμε στις φυλακές, παρόμοιες στους προσφυγικούς καταυλισμούς… Αυτοί είναι οι θεσμοί που πρεσβεύει η ‘επίσημη’ πολιτεία; Αν πραγματικά θέλουμε να θεωρούμαστε Κράτος Δικαίου ας ακούμε και την ‘ανεπίσημη’ πλευρά των ασθενέστερων ομάδων, δίχως εκείνες να διατρέχουν τον κίνδυνο να τιμωρηθούν ή να εξοστρακιστούν. Πρέπει δηλαδή να βγαίνουν τα σκάνδαλα στο φως μέσω MME προκειμένου κάτι να διορθώνεται -έστω και πρόσκαιρα; Είναι απαραίτητη η παρέμβαση του Συνηγόρου του Πολίτη ή της Ευρωπαϊκής Ένωσης; Γιατί να μην έχουμε πρόληψη αντί καταστολή;6
Ας έρθουμε τώρα σ’ ένα άλλο μεγάλο θέμα, στα φάρμακα και στην συχνά άκριτη χορήγησή τους. «Στο νοσοκομείο τα παίρναμε τα φάρμακα με τη σέσουλα, εδώ παίρνουμε πολύ πιο λίγα» λέει μια ασθενής που ζει τώρα σε ξενώνα (από ανέκδοτη έρευνα της αστικής μη κερδοσκοπικής εταιρείας «Καλειδοσκόπιο», σε ξενώνες ψυχικής υγείας, 1999-2001).
Τι συνέβη άραγε; Έτσι ξαφνικά άλλαξε η ψυχοπαθολογία της; Ή άλλαξαν οι κοινωνικές της συνθήκες; Με ποιο σκεπτικό χορηγούμε τα φάρμακα; Μας βολεύει η πολυφαρμακία επειδή έχουμε έλλειψη από νοσηλευτές; Επειδή είναι εύκολη λύση ώστε να μένει ‘ήσυχος’ ο ασθενής; Επειδή ίσως-ίσως έχουμε οικονομικά κίνητρα από τις φαρμακευτικές εταιρείες; Αναλογιζόμαστε όμως τις επιπτώσεις στην υγεία;
Ορθώνει τη φωνή του ένας χρήστης των υπηρεσιών ψυχικής υγείας: «Τις κραυγές μας τις συγκαλύπτει το δημόσιο και τις ψυχές μας τις αλλοιώνουν οι φαρμακοβιομηχανίες» (Από ποίημα του Γιώργου Φαλελάκη, Τζανάκης). Και ένας άλλος, δήλωνε κάποτε με πικρία: «Εμείς είμαστε αναλώσιμοι». Ας καταγραφούν οι μαρτυρίες αυτές κι ας αναλάβουμε, όλοι, τις ευθύνες μας.
Μια κοπέλα, μέσα στο άσυλο, διηγείται: «Εγώ τώρα αισθάνομαι σαν φυτό απ’ τα χάπια. Σαν φυτό, ναι… Αφού άμα με τσιμπήσεις αυτή τη στιγμή δεν αισθάνομαι… Ξέρω τι παρενέργειες φέρνουν τα χάπια… οι παρενέργειες αυτές μου φέρνουνε φόβο… Οι γιατροί μόνο μια θεωρία κάνουνε. Δεν είναι όλοι οι οργανισμοί ίδιοι να αντιδράσουνε ίδια. Εγώ πονούσα απ’ τα δόντια μου. Φοβερά. Μιλάμε πόνους. Κι απ’ τα χάπια δεν πονάνε. Τόσο πολύ μ’ έχουνε ναρκώσει. Προχθές μου ‘φυγε το ένα δόντι πίσω και δεν πόνεσα… Πρώτα, πήγαινα και μου έκαναν απονεύρωση και σταματάγανε οι πόνοι. Και τώρα δεν χρειάζεται απονεύρωση. Αφού πίνω τα φάρμακα; Τόσο δυνατά είναι. Μπορεί να μην είναι για τους γιατρούς δυνατά, εμένα με πειράζουν στον οργανισμό όμως. Δεν μπορούν να το καταλάβουν. Τους το λες και δεν μπορούν να το καταλάβουνε. Πρέπει να το ζήσουνε για να το καταλάβουνε» (προφορική μαρτυρία της Αμαλίας Φαφαλιού).
«Πρέπει να καταναλώσουμε τα φάρμακα», λέει ο ψυχικά πάσχων Γιώργος Φαλελάκης, «για να δικαιολογήσουμε μία κοινωνία που αποβάλλεται και αποβάλλει τις ενοχές της δήθεν για να μην αισθάνεται ένοχη. Μήπως είμαστε και εμείς ένα άλλοθι για να στηρίζεται η κοινωνία σε κάποια βάθρα; Μήπως πρέπει να έχει και η κάθε πόλη κι ένα ψυχιατρείο με τους περιθωριακούς, τους ψυχοπαθητικούς, για να λέει εμείς ‘είμαστε υγιής κοινωνία’;» (από συνέντευξη του Γιώργου Φαλελάκη στο Σταύρο Ψυλλάκη, κατά τη διάρκεια γυρισμάτων του ντοκιμαντέρ, «Ο άνθρωπος που ενόχλησε το σύμπαν», Ελληνικό Κέντρο Κινηματογράφου, 1998).
μεσαίωναςΈνα «κυνήγι μαγισσών», λοιπόν, με πρωτοστάτη τον μύθο περί επικινδυνότητας. Όμοιο με εκείνο το κυνήγι του 16ου και 17ου αιώνα που δεν ήταν απλά μια προσπάθεια για καταστολή, όπως λέει και ο Άρθουρ Μίλλερ, αλλά ήταν κυρίως -εκείνη την περίοδο των μεγάλων αλλαγών- ένα δημόσιο ξέσπασμα απωθημένων ενοχών και αμαρτημάτων, που υπό τον μανδύα κατηγοριών ενάντια στα υποψήφια θύματα αναδεικνυόταν τώρα σε κάτι θεάρεστο, πατριωτικό και ηρωικό (Α. Miller, 2000)
Οι ‘μάγισσες’ και οι ‘μάγοι’ έπαιζαν άθελά τους έναν πολύ σπουδαίο ρόλο: δίνανε στις ανερμάτιστες κοινωνίες μία κατ’ επίφαση αίσθηση συνοχής και ασφάλειας. Αποδιοπομπαίοι τράγοι, εξιλαστήρια θύματα, υπάρχουν και σήμερα.
Μόνο μέσα από τη μαρτυρία του Άλλου, πιστεύω, μπορούμε να γνωρίσουμε -όσο γίνεται- το «ξένο» κομμάτι του, το «διαφορετικό», όποιο κι αν είναι, που ίσως το φοβόμαστε, αλλά που ωστόσο είναι και δικό μας. Μόνο μέσα από τη γνωριμία μπορούμε να γίνουμε πραγματικά αντι-ρατσιστές. Ενδιαφέρον ωστόσο έχει η επισήμανση του Σάββα Μιχαήλ, ότι «το χαρακτηριστικότερο στη γένεση της αντισημιτικής/ρατσιστικής τάσης δεν είναι τόσο η απόρριψη της Διαφοράς όσο ο φόβος για την ανασφαλή Ταυτότητα» (Σ. Μιχαήλ, 1999).
Συνάδει με την παρατήρηση ενός ψυχικά πάσχοντα, ο οποίος περιγράφει την ανάρρωση σαν «ένα ταξίδι ανακαλύψεων όπου πρώτα απ’ όλα ανακαλύπτεις τον ίδιο σου τον εαυτό» (Μαρτυρία του David Baker, Lapsley et al). Εμείς οι ‘ψυχικά υγιείς’ κάνουμε το ταξίδι αυτό; Ώστε να ανακαλύψουμε την ταυτότητά μας; Ώστε να πάψουμε να φοβόμαστε και να καταδιώκουμε όσους έχουν διαφορετικές από εμάς αντιλήψεις; Γιατί, στο τέλος τέλος, «τον ξένο και τον εχθρό τον είδαμε στον καθρέφτη», που λέει και ο ποιητής (Γ. Σεφέρης, 1989, Αργοναύτες. Μυθιστόρημα Δ´).
θηριωδίες των ναζίΙσχυρίζονταν οι Ναζί: «Εκτελούσα διαταγή, αν δεν την εκτελούσα εγώ, άλλος στη θέση μου θα την εκτελούσε με μεγαλύτερη σκληρότητα» (Π. Λεβί, 1991). Και ο υπόλοιπος γερμανικός λαός εθελοτυφλούσε. Συνέβη. Επομένως μπορεί να ξανασυμβεί. Στο χέρι μας είναι να αντισταθούμε στα κακώς κείμενα, ώστε να μη ξανασυμβούν.
Οι προχτεσινοί Μικρασιάτες πρόσφυγες που έφταναν θαλασσοδαρμένοι στα αιγαιοπελαγίτικα νησιά μας το ’22 είναι οι χτεσινοί Έλληνες που κυνηγημένοι από τη ναζιστική βία περνούσαν απέναντι στην Τουρκία για να σωθούν. Είναι, γιατί όχι, οι σημερινοί «λαθρομετανάστες» που ξεβράζονται κάθε μέρα στη χώρα μας με σαπιοκάραβα για να γλυτώσουν από τη φτώχεια, από τους θρησκευτικούς κατατρεγμούς, από τη λαίλαπα του πολέμου. Είναι -είμαστε- ίσως εμείς, αύριο. [Να σημειώσω ότι τις ώρες που έγραφα την εισήγηση αυτή, τον Αύγουστο, ξεσπούσαν οι πυρκαγιές που άφησαν χιλιάδες συμπατριώτες μας στις στάχτες].
Ας αφουγκραστούμε, «με κοινό εφόδιο τον λόγο των κοινών ανθρώπων… όπου το κάθε περιστατικό διαγράφει και μυριάδες άλλα, ζωές, περιοχές ολόκληρες», όπως αναφέρει η Έλλη Παπαδημητρίου προλογίζοντας το σημαντικό έργο της «Κοινός Λόγος», με μαρτυρίες από τη Μικρασιατική Καταστροφή. «Η ανάγκη να ξεχνιούνται τα περασμένα δεν παραμέρισε ποτέ ολότελα την αντίστροφή της, είναι ζωντανή πράξη πουθενά κούφιος ηρωισμός, κούφιος πόνος. Γνησιότητα… η ζωή αυτούσια, όπως την προεκτείνει ο κοινός άνθρωπος κι ο λόγος του, αν προλάβει, πρώτο χέρι» (Ε. Παπαδημητρίου, 2004).
ΜαουτχάουζενΑς προλάβουμε, λοιπόν. Ενθυμούμενοι ότι ούτε κι αυτοί ακόμα οι επιβιώσαντες των ψυχιατρικών υπηρεσιών, ή των όποιων άλλων οδυνηρών καταστάσεων, δεν είναι ούτε καν αυτοί οι αυθεντικοί μάρτυρες. Οι αυθεντικοί μάρτυρες είναι εκείνοι που βούλιαξαν, εκείνοι που -όπως λέει ο Λέβι- «ακόμη και εάν είχαν χαρτί και μολύβι, δεν θα είχαν διηγηθεί, γιατί ο θάνατός τους είχε ήδη συμβεί πριν νεκρωθεί το σώμα τους. Εβδομάδες, μήνες πριν σβήσουν, είχαν χάσει την ικανότητα να παρατηρούν, να θυμούνται, να συγκρίνουν και να εκφράζονται» (Π. Λεβί, 1991).
«Δεν υπάρχουν νικητές και ηττημένοι. Υπάρχουν μόνο ηττημένοι», μου είπε κάποτε ένας Αυστριακός πολεμιστής του 1941 στην Κρήτη, κατακτητής τότε, ηττημένος κατόπιν (προφορική μαρτυρία του Johann Pfefferkorn, στο βιβλίο των Hadjipateras & Fafalios, 2001). «Μόνο ηττημένοι» σε κάθε σύρραξη, κάθε φορά που καταπατείται το δικαίωμα για ζωή. Συνυπάρχουμε όλοι, σ’ έναν πλανήτη μάλιστα που απειλείται από χίλια δυο. Μοναδική ελπίδα αρμονικής συνεύρεσης και συμβίωσης, αποδοχής του διαφορετικού, αυτογνωσίας, είναι πιστεύω η παιδεία.
Το μάθημα της Ιστορίας π.χ., κάτι επίκαιρο. Αλλά πώς διδάσκεται; Η προσέγγιση είναι σχεδόν πάντα μονοδιάστατη, μανιχαϊστική, «μαύρο-άσπρο». Με διαστρεβλώσεις. ‘Με αποσιωπήσεις’ (Α. Φραγκουδάκη, 1997). Αναπαράγοντας στερεότυπα. Το βλέπουμε καθημερινά στα σχολικά εγχειρίδια, στα ΜΜΕ, στις ειδήσεις: «Εμείς» οι καλοί, οι πολιτισμένοι, οι ευφυείς. «Εκείνοι», οι άλλοι, οι ανοίκειοι, οι άξεστοι, οι επικίνδυνοι. Ανάλογα βέβαια από ποια πλευρά είμαστε. Έλληνες-Τούρκοι, Παλαιστίνιοι-Εβραίοι, Δεξιοί-Αριστεροί, Χριστιανοί-Αλλόθρησκοι… και ο κατάλογος συνεχίζεται… Έτσι διδάσκεται η λαϊκή ιστορία.
Οι άνθρωποι έτσι κι αλλιώς είμαστε ανίκανοι να αντιληφθούμε τις εμπειρίες των άλλων, πόσο μάλλον όταν αυτές απέχουν από τις δικές μας εμπειρίες ως προς τον χρόνο, τον τόπο, το είδος. Οι ενθυμήσεις μας κι αυτές ευμετάβλητες. Πού είναι όμως το Σύστημα της Παιδείας μας -και όχι μόνο της Παιδείας; Πώς συμβάλλει στη ζητούμενη γνώση, στην αναγνώριση της μοναδικότητας του κάθε ανθρώπου, στην κατανόηση και συμφιλίωση, δίχως ωστόσο να αλλοιώνει τα ιστορικά γεγονότα; Πώς βοηθάει στη δημιουργία ψύχραιμης, κριτικής σκέψης; Πώς αλλιώς, παρά μόνο εκθέτοντας όλες τις απόψεις, ώστε καθένας να αξιολογεί από μόνος του τα πράγματα, συσχετίζοντας τις μαρτυρίες, συγκρίνοντάς τες, αλληλοσυμπληρώνοντάς τες, «αποκομίζοντας έτσι την αίσθηση μιας συνεχώς ανανεούμενης πολυδιάστατης πραγματικότητας» (Σ. Ιλίνσκαγια-Αλεξανδροπούλου).
Ο πολιτισμός ταξίδι, κίνημα, που λέγαμε πριν. Ξαναγυρίζουμε λοιπόν στην ανάγκη να διαμορφώσουμε μια ταυτότητα -ατομική κατ’ αρχάς και, μέσα απ’ αυτήν, εθνική- μια ταυτότητα που δεν φοβάται τον Άλλον και τη διαφορετική ματιά του.
Χρήστος Τσαντής«Υπάρχουνε προϋποθέσεις για μια καινούργια άνοιξη» (από το ποίημα «Βησιγότθοι», Μ. Κατσαρός, 1998). Το έδαφος είναι πρόσφορο. Σήμερα, σε αντίθεση με δυο-τρεις δεκαετίες πιο πριν, η βιωματική εμπειρία, η μαρτυρία, γίνεται όλο και πιο αποδεκτή ως ‘επίσημη’ ιστορία. Το διαδίκτυο διαχέει πρωτογενή πληροφόρηση. Ακόμα και περιοδικά, π.χ. της Διεθνούς Αμνηστίας, φέρουν τον τίτλο «Μαρτυρίες».
Στο χώρο της ψυχικής υγείας, σε τούτη την εποχή που διεθνώς το ιατροκεντρικό μοντέλο αρχίζει και αμφισβητείται, που γίνονται προσπάθειες επαναπροσδιορισμού κάποιων όρων και αξιών, που φαίνεται η διάθεση για μια πιο ολιστική προσέγγιση, σε τούτη την εποχή που ένας στους τέσσερις από μας βιώνει κάποιας μορφής ψυχικό στρες και οδύνη, που η Βρετανία νιώθει ότι η μεγαλύτερη απειλή για την ευεξία της χώρας είναι το θέμα της ψυχικής υγείας -πρώτο στη λίστα, πάνω από την ανεργία- σε τούτη λοιπόν την εποχή, κύριο ρόλο έρχονται να παίξουν οι ίδιοι οι ψυχικά πάσχοντες: με τον λόγο τους, με τις ομάδες αυτοεκπροσώπησης/αυτοβοήθειας, της οικογένειες και τους συμμάχους τους που διαρκώς αυξάνουν, με τη συμμετοχή τους στην έρευνα, στην αξιολόγηση του Συστήματος Υγείας αλλά και στην αυτοαξιολόγηση των δικών τους αναγκών, με την ψυχοεκπαίδευση της κοινωνίας αλλά και των ιδίων ώστε να διαχειρίζονται τα προβλήματά τους, με τη διεκδίκηση των δικαιωμάτων τους για εργασία, εκπαίδευση, εναλλακτικές θεραπείες, νομική στήριξη, εξουσία στη ζωή τους…
Τα πράγματα έχουν όντως αρχίσει και αλλάζουν. Όμως, όπως γράφουν και οι Wallcraft και Michaelson, «θα έπρεπε να δίδεται ακόμα μεγαλύτερη προτεραιότητα στην ενθάρρυνση της προσωπικής μαρτυρίας, τόσο σαν τρόπος θεραπείας όσο και έρευνας. Οι πληροφορίες που αποκτούμε, ακούγοντας τους ανθρώπους να διηγούνται την ιστορία τους, θα μπορούσαν να είναι η βάση για προγράμματα εκπαίδευσης των επαγγελματιών ψυχικής υγείας, για σχεδιασμό των ψυχιατρικών υπηρεσιών, επίσης για προγράμματα εκπαίδευσης του ευρύτερου κοινού -προγράμματα που βοηθούν τους ανθρώπους να αναγνωρίζουν και να αντιμετωπίζουν καλύτερα τα προμηνύματα της δικιάς τους κρίσης και της κρίσης των άλλων… Όμως, όσο το ιατρικό μοντέλο συνεχίζει να συνδέει τη σχιζοφρένεια με την επικινδυνότητα και με την ανευθυνότητα, τα άτομα διαγνωσμένα ως «ψυχικά ασθενή» θα συνεχίζουν να παραμένουν κοινωνικά αποκλεισμένα… Μόνο όταν αναθεωρήσουμε τις αντιλήψεις μας περί ψυχικής ασθένειας, μόνο τότε θα εξαλειφθεί το στίγμα».
Και επανέρχομαι: Το κολαστήριο του Άουσβιτς -του κάθε Άουσβιτς- συνέβη. Επομένως, μπορεί να ξανασυμβεί.
Αλλά, επίσης, και το κλείσιμο κάποιων Ψυχιατρείων, και αυτό συνέβη, κι οι άνθρωποι ζούνε τώρα πιο ανθρώπινα. Επομένως, μπορεί και αυτό να ξανασυμβεί: Και να κλείσουν, εντελώς, όλα τα άσυλα.
Ευχαριστώ.

*Η Μαρία Φαφαλιού είναι κοινωνική ψυχολόγος, συγγραφέας.

Βιβλιογραφία
Hadjipateras, C.N. & Fafalios, M. (2001). Crete 1941 Eyewitnessed 8th edition Athens: Efstathiadis Group.
Ιλίνσκαγια-Αλεξανδροπούλου, Σ. (2000). «Ανάμεσα στο τώρα και στο πάντα». Εφημερίδα «Η Καθημερινή» (ένθετο «Επτά Ημέρες»), 12.11.2000.
Κατσαρός, Μ. (1998). Κατά Σαδδουκαίων. Αθήνα: Χειροκίνητο.
Κοκκινίδης, Γ. (1995). Ποιήματα Β’. Κρήτη: Τμήμα Εργοθεραπείας Θ.Ψ.Π. Χανίων.
Lapsley, H., Waimarie Nicora L. & Black, R. (2002). Kia Mauri Tau! Narratives of recovery from disabling mental health problems. Wellington [New Zealand]: Mental Health Commission.
Λέβι, Π. (1997). Το καθήκον της μνήμης. Συζήτηση με τους Federico Cereja και Anna Bravo. Αθήνα: Αγρα.
Λέβι, Π. (1991). Αυτοί που βούλιαξαν και αυτοί που σώθηκαν. Αθήνα: Αγρα.
Levi, P. (1987). If this Is a Man and The truce (Afterword). London: Abacus/Sphere.
Miller, A. (2000). The crucible. London: Penguin Classics.
Μιχαήλ, Σ. (1999). Μορφές του Μεσσιανικού. Αθήνα: Αγρα.
MORI Social Research Institute, (2004). Frontiers of performance in the NHS. London: Mori.
O’ Donoghue, J. (2006). One in four. Leicester: NIACE Publications.
Παπαδημητρίου, Έ. (2004). Κοινός Λόγος. Αθήνα: Θέατρο του Νέου Κόσμου.
Σύλλογος Οικογενειών και Φίλων για την Ψυχική Υγεία Νομού Σερρών, (2006). Ονειροδρόμιο. Σέρρες: Σ.Ο.Φ.Ψ.Υ.
Σεφέρης, Γ. (1989). «Αργοναύτες 1934-1935, Μυθιστόρημα Δ’». Αθήνα: Ίκαρος.
Τζανάκης, Μ. (ανέκδοτο). Χρόνια κουβαλάω την ψυχοπάθειά μου-τη χαρίζω στους γιατρούς- Ιστορία ζωής του Γιώργου Φαλελάκη.
Φαφαλιού, M. (1995). Ιερά Οδός 343-Μαρτυρίες από το Δρομοκαΐτειο. Αθήνα: Κέδρος.
Φραγκουδάκη, Α. (1997). «’Απόγονοι Ελλήνων’ από τη μυκηναϊκή εποχή: η ανάλυση των εγχειριδίων ιστορίας». Στο Φραγκουδάκη Α. και Δραγώνα Θ. (επιμ.). Τι είν’ η πατρίδα μας; Αθήνα: Αλεξάνδρεια.
Wallcraft, J. & Michaelson, J. (2001). Developing a survivor discourse to replace the ‘psychopathology’ of breakdown and crisis. In Newnes, C. Holmes, G. & Dunn, C. This is Madness Too: Critical Perspectives on Mental Health Services. Ross- on-Wye: PCCS Books.

Αναδημοσίευση από: «ΚΟΙΝΩΝΙΑ & ψυχική ΥΓΕΙΑ», Τριμηνιαία Επιστημονική Έκδοση για θέματα Υγείας και Κοινωνικού Αποκλεισμού
Ιδιοκτησία: Επιτροπή Ερευνών Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης
Εκδότης – Διευθυντής: Μπαϊρακτάρης Κώστας
Επιστημονική Επιτροπή: Δικαίου Μαρία, Ζαφειρίδης Φοίβος, Μεγαλοοικονόμου Θεόδωρος, Μιχαήλ Σάββας, Μπακιρτζής Κων/νος, Μπιτζαράκης Παντελής, Πανταζής Παύλος, Παπαϊωάννου Σκεύος, Φαφαλιού Μαρία
Συντακτική Ομάδα: Γεωργάκα Ευγενία, Λαϊνάς Σωτήρης, Σταμάτη Γιούλη, Φίγγου Λία, Φραγκιαδάκης Κων/νος
Εποπτεία Τεύχους: Μπιτζαράκης Παντελής Μπακιρτζής Κώστας
Επιμέλεια κειμένων: Σταμάτη Γιούλη
Εκτύπωση / Βιβλιοδεσία: Κανάκης Ευθύμιος, Grapholine
Οικονομική Διαχείριση: Αδάμ Σοφία
Δημιουργία σκίτσων: Ακοκαλίδης Γεώργιος

Το Επιστημονικό Περιοδικό με τίτλο «ΚΟΙΝΩΝΙΑ & ψυχική ΥΓΕΙΑ» εκδίδεται στο πλαίσιο του έργου «Δράσεις για την άρση των εμποδίων κοινωνικής ένταξης και εργασιακής ενσωμάτωσης κοινωνικά αποκλεισμένων ομάδων» που υλοποιείται από το Τμήμα Ψυχολογίας του Α.Π.Θ. (Ε.Π. «Υγεία-Πρόνοια 2000-2006», ‘Αξονας Προτεραιότητας 1 «Υγεία», Μέ¬τρο 1.4 «Ανάπτυξη της Δημόσιας Υγείας»). Το έργο συγχρηματοδοτείται από το Ευρωπαϊκό Κοινωνικό Ταμείο κατά 75% και από το Υπουργείο Υγείας και Κοινωνικής Αλληλεγγύης κατά 25%.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s