Λίγα λόγια για την υπόθεση
Στο ποίημα του Καβάφη με τίτλο “Επάνοδος από την Ελλάδα” δύο ποιητικά υποκείμενα επιστρέφουν με πλοίο από ένα ταξίδι στην Ελλάδα. Καθώς πλησιάζουν στα οικεία αγαπημένα νερά της ελληνιστικής τους πατρίδας, το ένα από τα δύο υποκείμενα, με το αρχαιοελληνικό όνομα Έρμιππος, ολοφάνερα κακοδιάθετο παραμένει σιωπηλό.
Κ. Π. Καβάφης, Επάνοδος από την Ελλάδα1
Ώστε κοντεύουμε να φθάσουμ’, Έρμιππε.
Μεθαύριο, θαρρώ· έτσ’ είπε ο πλοίαρχος.
Τουλάχιστον στην θάλασσά μας πλέουμε·
νερά της Κύπρου, της Συρίας, και της Aιγύπτου,
αγαπημένα των πατρίδων μας νερά.
Γιατί έτσι σιωπηλός; Pώτησε την καρδιά σου,
όσο που απ’ την Ελλάδα μακρυνόμεθαν
δεν χαίροσουν και συ; Aξίζει να γελιούμαστε; —
αυτό δεν θα ’ταν βέβαια ελληνοπρεπές.
Aς την παραδεχθούμε την αλήθεια πια·
είμεθα Έλληνες κ’ εμείς — τι άλλο είμεθα; —
αλλά με αγάπες και με συγκινήσεις της Aσίας,
αλλά με αγάπες και με συγκινήσεις
που κάποτε ξενίζουν τον Ελληνισμό.
Δεν μας ταιριάζει, Έρμιππε, εμάς τους φιλοσόφους
να μοιάζουμε σαν κάτι μικροβασιλείς μας
(θυμάσαι πώς γελούσαμε με δαύτους
σαν επισκέπτονταν τα σπουδαστήριά μας)
που κάτω απ’ το εξωτερικό τους το επιδεικτικά
ελληνοποιημένο, και (τι λόγος!) μακεδονικό,
καμιά Aραβία ξεμυτίζει κάθε τόσο
καμιά Μηδία που δεν περιμαζεύεται,
και με τι κωμικά τεχνάσματα οι καημένοι
πασχίζουν να μη παρατηρηθεί.
A όχι δεν ταιριάζουνε σ’ εμάς αυτά.
Σ’ Έλληνας σαν κ’ εμάς δεν κάνουν τέτοιες μικροπρέπειες.
Το αίμα της Συρίας και της Aιγύπτου
που ρέει μες στες φλέβες μας να μη ντραπούμε,
να το τιμήσουμε και να το καυχηθούμε.
(Από τα Κρυμμένα Ποιήματα 1877;-1923)
Κριτική προσέγγιση με βάση τη Μεταποικιακή κριτική θεωρία2
Στο ποίημα Επάνοδος από την Ελλάδα καθίσταται εύλογη η μεταποικιακή ανάγνωση καθώς το θέμα αποκαλύπτει ότι ο ποιητής προσεγγίζει τον πολιτισμικό συγκρητισμό, δεδομένου ότι είναι οφθαλμοφανής η πολιτισμική σύγχυση και η διασταύρωση των πολιτισμών.
Στον δραματικό μονόλογο που παρακολουθούμε ο μονολογιστής απευθύνεται με συμβουλευτικό τόνο στον σιωπηλό αποδέκτη Έρμιππο και τον προτρέπει να αποδεχτεί την υβριδική και πολυπολιτισμική ταυτότητά του. Υποστηρίζει ότι οι δυο τους είναι μεν Έλληνες φιλόσοφοι, αλλά συγχρόνως εμφορούνται από την κουλτούρα της Ανατολής μέσω συγκινήσεων που, δεν έχουν βέβαια ελληνοπρέπεια, αλλά συναποτελούν το κράμα της πολιτισμικής τους φυσιογνωμίας. Ο ομιλητής, μάλιστα, ενθαρρύνει τον Έρμιππο όχι μόνο να μην ντρέπεται για τη διπλή του ταυτότητα αλλά να την τιμάει και να καυχιέται γι’ αυτήν. Είναι σαφές ότι ο Καβάφης ανταποκρίνεται στο αίτημα των μεταποικιακών κριτικών της λογοτεχνίας να πανηγυρίζουν την ποικιλία και την υβριδικότητα αναγνωρίζοντας στον εαυτό τους τη συγκέντρωση της πολυσθενούς πολλαπλότητας, όχι ως υποβάθμιση αλλά ως προνόμιο των ανθρώπων που ανήκουν ταυτόχρονα σε περισσότερες από μία κουλτούρες.
Προκειμένου να τονίσει την παραπάνω αντίληψη ο ομιλητής παρουσιάζει αντιστικτικά τους μικροβασιλείς. Μέσω της καβαφικής ειρωνείας προβάλλει τη σύγκρουση ανάμεσα στη βαθύτερη επιθυμία τους να παρουσιάζονται αμιγώς ως Έλληνες και στην πραγματικότητα της δεσπόζουσας του υβριδισμού. Υπό την οπτική αυτή, υποτιμά την προσπάθειά τους να αποκρύψουν τη σχέση τους με τον ανατολίτικο χώρο κι επιτίθεται, έτσι, στην κυρίαρχη ευρωκεντρική αντίληψη που περιφρονεί οτιδήποτε δεν είναι ευρωπαϊκό ή δυτικό. Συνεπώς, ο οριενταλισμός3 επικρίνεται από τον ομιλητή και, μέσω των θεατρινισμών των μικροβασιλέων, γελοιοποιείται. Γι’ αυτό ο Έρμιππος δεν χρειάζεται να υποκριθεί δημοσίως τη φυλετική του μελαγχολία την ώρα που το πλοίο τον απομακρύνει από την Ελλάδα. Το ίδιο το ταξίδι, εξάλλου, ανάμεσα στην Ελλάδα και την Ανατολή είναι μεταιχμιακό σύμβολο, και αναδεικνύει έναν ευρύ κόσμο πολιτισμικών ωσμώσεων (Said, 1993), τον κόσμο του μεταξύ (Ιακωβίδου, 2019).
Κατ’ επέκταση, ο ελληνισμός στη σκέψη του ποιητή γίνεται αντιληπτός μέσα από το πρίσμα του κράματος. Το γεγονός αυτό συνάδει και με την καβαφική γλώσσα, η οποία παριστάνεται μέσα από τη συγχώνευση διαφορετικών γλωσσικών μορφών. Συγκεφαλαιωτικά, στο ποίημα του Καβάφη βρίσκουν εφαρμογή η πολυμορφία και ο υβριδισμός με τις οποίες η μεταποικιακή θεωρία προσδιορίζει την πολλαπλότητα. Συνεπώς, οι ταυτότητες των ηρώων του παρουσιάζονται ως σύνθετα σύνολα που αλληλεπιδρούν μεταξύ τους. Εν ολίγοις, στοχεύει να προσδώσει μία διαπολιτισμική διάσταση στην έννοια της ταυτότητας. Η διαπολιτισμική αυτή ταυτότητα προϋποθέτει ποικιλία δυνατοτήτων και μια ελευθερία εν γένει δίχως δεσμεύσεις για σταθερό έδαφος, πλήρως αποδεσμευμένη από κάθε μονόπλευρη εικόνα του πολιτισμού ή του έθνους.
Το ασυνείδητο του δημιουργού ως πηγή της δημιουργίας του: το παράδειγμα του Καβάφη. Α. Freud, Lacan: Το ασυνείδητο του δημιουργού και η λογοτεχνία
Με δεδομένο ότι η φροϋδική αντίληψη συσχετίζει το έργο τέχνης με την ψυχανάλυση και ότι κυρίαρχη έννοια στις ψυχαναλυτικές μελέτες, τόσο στον Freud όσο και στον Lacan, είναι το ασυνείδητο, η λογοτεχνική παραγωγή δύναται να αποτελέσει πρόσφορο έδαφος μελέτης του ασυνειδήτου του δημιουργού. Υπό την οπτική αυτή, ένα λογοτεχνικό έργο συσχετίζεται άμεσα με τα “οχήματα” του ασυνειδήτου, το όνειρο και τους γλωσσικούς συνειρμούς που ερμηνεύει η ψυχαναλυτική θεωρία.4
Προς επίρρωση των θέσεων του Freud και του Lacan δύναται να αξιοποιηθεί το ποιητικό έργο του Καβάφη. Η καβαφική ποίηση μπορεί να αποτελέσει παράδειγμα έκφρασης του ασυνειδήτου του ποιητή υπό την οπτική του φροϋδικού οιδιπόδειου συμπλέγματος και του λακανικού φαντασιακού σταδίου, καθώς και των λακανικών προσανατολισμών της έλλειψης και της επιθυμίας. Υπό την προϋπόθεση ότι είναι κανείς γνώστης των βιογραφικών στοιχείων του Καβάφη, εύλογα διακρίνει πως η ποιητική του έκφραση συντίθεται στη βάση ποικίλων γεγονότων της ζωής του. Επί παραδείγματι, η απώλεια του πατέρα του σε μικρή ηλικία δεν του επιτρέπει να περάσει «από το μετεξελικτικό στάδιο του οιδιπόδειου συμπλέγματος», ενώ η εξιδανικευμένη ταύτισή του με τη μητέρα του συνιστούν μια προσκόλληση, η οποία, αν συνδυαστεί με την ασφυκτικής επίδρασης απόρριψη του φύλου του εκ μέρους της, διαμορφώνει το ιδανικό σκηνικό ανάδυσης του ασυνειδήτου στην ποίησή του. Στο πλαίσιο αυτό, ο ψυχισμός του εγκαθιδρύεται στη βάση της έλλειψης, ενώ η επιθυμία διατρανώνεται αντιστικτικά με τις ηθικές απαγορεύσεις και θανατώνεται, (λ.χ., «Σαν σώματα ωραίων νεκρών… Έτσι οι επιθυμίες … χωρίς να εκπληρωθούν»).
Επιθυμίες5
Σαν σώματα ωραία νεκρών που δεν εγέρασαν
και τα ’κλεισαν, με δάκρυα, σε μαυσωλείο λαμπρό,
με ρόδα στο κεφάλι και στα πόδια γιασεμιά —
έτσ’ οι επιθυμίες μοιάζουν που επέρασαν
χωρίς να εκπληρωθούν· χωρίς ν’ αξιωθεί καμιά
της ηδονής μια νύχτα, ή ένα πρωί της φεγγερό.
[1904, 1904*]
Υπάρχουν ποιήματα, όπως λ.χ. το «Εκόμισα εις την τέχνη», στο οποίο η ανάγνωση του ασυνειδήτου του δημιουργού αποτελεί ερμηνευτική μέθοδο, καθώς οι ίδιοι οι στίχοι αποκαλύπτουν στοιχεία του ασυνειδήτου: «Επιθυμίες κι αισθήσεις εκόμισα εις την Τέχνην- κάτι μισοειδωμένα, πρόσωπα […]κάτι αβέβαιες μνήμες. Ας αφεθώ σ’ αυτήν[…] σχεδόν ανεπαισθήτως τον βίον συμπληρούσα,[…]».
Κάθομαι και ρεμβάζω.6
Επιθυμίες κι αισθήσεις εκόμισα εις την Τέχνην —
κάτι μισοϊδωμένα, πρόσωπα ή γραμμές·
ερώτων ατελών κάτι αβέβαιες μνήμες.
Ας αφεθώ σ’ αυτήν.
Ξέρει να σχηματίσει Μορφήν της Καλλονής·
σχεδόν ανεπαισθήτως τον βίον συμπληρούσα,
συνδυάζουσα εντυπώσεις, συνδυάζουσα τες μέρες.
Επιπρόσθετα, τα περισσότερα ποιήματα του Καβάφη δύναται να αναγνωστούν ως όνειρα, φαντασιώσεις και βαθύτερα ένστικτα. Πίσω από τη χρήση των προσωπείων που χρησιμοποιεί συχνά στην ποίησή του λανθάνει το ασυνείδητο.
Επί παραδείγματι, στο ποίημα «Μελαγχολία του Ιάσονος Κλεάνδρου, ποιητού εν Κομμαγηνή, 595 μ.Χ.»:
Τό γήρασμα τοῦ σώματος καί τῆς μορφῆς μου
εἶναι πληγή ἀπό φρικτό μαχαῖρι.
Δέν ἔχω ἐγκαρτέρησι καμιά.
Εἰς σέ προστρέχω Τέχνη τῆς Ποιήσεως,
πού κάπως ξέρεις ἀπό φάρμακα·
νάρκης τοῦ ἄλγους δοκιμές,1 ἐν Φαντασίᾳ καί Λόγῳ.2
Εἶναι πληγή ἀπό φρικτό μαχαίρι. —
Τά φάρμακά σου φέρε Τέχνη τῆς Ποιήσεως,
πού κάμνουνε — γιά λίγο — νά μή νοιώθεται ἡ πληγή.
(1921)
Παράλληλα, το ασυνείδητο του ποιητή είναι εμφανές και στα ποιήματα στα οποία ενυπάρχει μία ανατρεπτική σύγκλιση ποίησης και ιστορίας και μια εντυπωσιακή τεχνική συγκάλυψης ενός διαφορετικού ερωτισμού, όπως λ.χ. στο ποίημα «Καισαρίων» η θλίψη για τον άδικο θάνατο του νέου μεταβολίζεται σε ηδυπαθή μελαγχολία, η οποία πηγάζει από το ασυνείδητο του Καβάφη.
Καισαρίων
Ἐν μέρει γιά νά ἐξακριβώσω μιά ἐποχή,
ἐν μέρει καί τήν ὥρα νά περάσω,
τήν νύχτα χθές πῆρα μιά συλλογή
ἐπιγραφῶν τῶν Πτολεμαίων νά διαβάσω.
5 Οἱ ἄφθονοι ἔπαινοι κ’ ἡ κολακεῖες
εἰς ὅλους μοιάζουν. Ὅλοι εἶναι λαμπροί,
ἔνδοξοι, κραταιοί, ἀγαθοεργοί·
κάθ’ ἐπιχείρησίς των σοφοτάτη.
Ἄν πεῖς γιά τές γυναῖκες τῆς γενιᾶς, κι αὐτές,
10 ὅλες ἡ Βερενίκες κ’ ἡ Κλεοπάτρες θαυμαστές.
Ὅταν κατόρθωσα τήν ἐποχή νά ἐξακριβώσω
θ’ ἄφινα τό βιβλίο ἄν μιά μνεία μικρή,
κι ἀσήμαντη, τοῦ βασιλέως Καισαρίωνος
δέν εἵλκυε τήν προσοχή μου ἀμέσως…
15 Ἄ, νά, ἦρθες σύ μέ τήν ἀόριστη
γοητεία σου. Στήν ἱστορία λίγες
γραμμές μονάχα βρίσκονται γιά σένα,
κ’ ἔτσι πιό ἐλεύθερα σ’ ἔπλασα μές στόν νοῦ μου.
Σ’ ἔπλασα ὡραῖο κ’ αἰσθηματικό.
20 Ἡ τέχνη μου στό πρόσωπό σου δίνει
μιάν ὀνειρώδη συμπαθητική ἐμορφιά.
Καί τόσο πλήρως σέ φαντάσθηκα,
πού χθές τήν νύχτα ἀργά, σάν ἔσβυνεν
ἡ λάμπα μου —ἄφισα ἐπίτηδες νά σβύνει—
25 ἐθάρεψα πού μπῆκες μές στήν κάμαρά μου,
μέ φάνηκε πού ἐμπρός μου στάθηκες· ὡς θά ἤσουν
μές στήν κατακτημένην Ἀλεξάνδρεια,
χλωμός καί κουρασμένος, ἰδεώδης ἐν τῇ λύπῃ σου,
ἐλπίζοντας ἀκόμη νά σέ σπλαχνισθοῦν
30 οἱ φαῦλοι — πού ψιθύριζαν το «Πολυκαισαρίη».
(1918)
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ
2. Η ΜΕΤΑΠΟΙΚΙΑΚΗ ΚΡΙΤΙΚΗ:
-ασχολείται με ζητήματα πολιτισμικών διαφορών στα λογοτεχνικά κείμενα
-εστιάζει και σε ζητήματα κοινωνικού φύλου (φεμινιστική κριτική), σεξουαλικού προσανατολισμού (λεσβιακή / γκέι κριτική) , κοινωνικής τάξης (μαρξιστική κριτική)
-δημιουργεί ένα είδος υπεραναγνώστη ικανού να ανταποκριθεί εξίσου καλά με όλους τους τρόπους
-εξυμνεί την υβριδικότητα και την πολιτισμική πολυσθένεια, δηλαδή την κατάσταση όπου άτομα και ομάδες ανήκουν ταυτόχρονα σε περισσότερες από μία κουλτούρες.
3. Υιοθετεί μια ευρωκεντρική οπτική και βλέπει την Ανατολή ως το εξωτικό Άλλο και ως κατώτερη.
4. Colette Soler, Η λογοτεχνική περιπέτεια ή η εμπνευσμένη ψύχωση (Ρουσσώ, Τζόυς, Πεσσόα), μτφρ. Μ. Πανταξάρα, εκδ. Ερατώ, Αθήνα 2003, σ. 16.
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
Κ.Π.Καβάφης, Τα ανέκδοτα ποιήματα, ύψιλον/βιβλία, Αθήνα, 1990
Ιακωβίδου Σοφία, 2019, «Κ. Π. Καβάφης. Ποιητής του μεσαίου κόσμου» (2019): Iner-esse. Θέματα και ερμηνευτικές προσεγγίσεις στη νεοελληνική λογοτεχνία, Αθήνα, Gutenberg, 2020, 73-89.
Peter Barry, Γνωριμία με τη θεωρία, μετάφρ, Αναστασία Νάτσινα, Βιβλιόραμα, Αθήνα, 2013
Said, Edward W., 1993, Culture and Imperialism, Νέα Υόρκη, Vintage Books, 1993.
Στηρίξτε τις Εκδόσεις Ραδάμανθυς
Στηρίξτε το περιοδικό των Εκδόσεων Ραδάμανθυς με μία κατάθεση εδώ:
Εθνική Τράπεζα IBAN GR9501104890000048900661504
Eurobank IBAN GR1202601350000540202048776
ΡΑΔΑΜΑΝΘΥΣ 