Παιδεία

Τέχνες και εκπαίδευση

Η Τέχνη ως ερευνητικό εργαλείο στην εκπαίδευση

-Τα Πολυτροπικά Κείμενα ως Φορείς και Διαμορφωτές Εκπαιδευτικής Ιδεολογίας:

Η Περίπτωση της Ροκ Όπερας «The Wall» των Pink Floyd

-Η «Τέχνη» των Κοριτσίστικων Λευκωμάτων και η Αξιοποίησή της στην Επιστημολογία, Μεθοδολογία και Έρευνα της Μικροϊστορίας της Εκπαίδευσης

Περιλήψεις από το Διεπιστημονικό Συμπόσιο* «Δυνατότητες και όρια των βασισμένων στη τέχνη ποιοτικών μεθοδολογιών: Διευρύνοντας τις προοπτικές στον ερευνητικό σχεδιασμό»

1

Τέταρτη συνεδρία: Πρόεδρος: Αντώνης Γ. Χουρδάκης

Τέχνες και Εκπαίδευση: Το Ερώτημα της Μεθοδολογικής Συνέργειας

Νικόλαος Γραίκος
Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης

Το ερώτημα του τρόπου ένταξης της τέχνης στην εκπαίδευση παραμένει εδώ και πολλά χρόνια ανοιχτό. Οι παλαιότερες απαντήσεις εστιάζονταν σχεδόν αποκλειστικά στην εκμετάλλευση όλων εκείνων των ιδιοτήτων της τέχνης, οι οποίες μπορούν να αποτελέσουν ερείσματα, για την κατάκτηση της σχολικής γνώσης. Η εποπτεία, η ρυθμικότητα, η εκφραστικότητα είναι μερικές από τις ιδιότητες, οι οποίες εμπλουτίζουν με ευφάνταστους τρόπους τη γνωστική διαδικασία καθιστώντας όμως συγχρόνως την τέχνη μία συνετή θεραπαινίδα της εκπαιδευτικής πρακτικής. Παράλληλα προωθούνταν ποικίλες «ειδικές διδακτικές», οι οποίες σκόπευαν στην παραγωγή τέχνης από τα παιδιά μέσω της εκμάθησης κανόνων και της καλλιέργειας καλλιτεχνικών δεξιοτήτων.

Όμως στην πορεία εκφράστηκαν πολλές ενστάσεις γι’ αυτού του είδους τις γνωστικές και τις κανονιστικές χρήσεις της τέχνης στην εκπαίδευση. Σ’ αυτό συντέλεσαν όχι μόνο οι πρακτικές εκπαιδευτικές αδυναμίες που παρουσιάστηκαν, αλλά και οι απαιτήσεις της καθημερινής επικοινωνίας, η οποία έγινε πολυμεσική και πολυεπίπεδη, προκαλώντας την ανάγκη για συνθετότερες θεωρήσεις του ζητήματος.

Αποδείχθηκε ότι το πρόβλημα έχει βαθιές μεθοδολογικές ρίζες και γι’ αυτό η εμβριθέστερη εντρύφηση στις επιστήμες, που ασχολούνται με τη θεωρία και την ιστορία της τέχνης, πρόσφερε νέες ερμηνευτικές διεξόδους, αλλά και αποτελεσματικότερες εκπαιδευτικές λύσεις. Αναγνωρίστηκε έτσι ότι οι τέχνες δεν αποτελούν απλές αντανακλάσεις της πραγματικότητας και του κοινωνικού περιγύρου, αλλά διαθέτουν τη δική τους «ιστορία» και τα δικά τους χαρακτηριστικά, τα οποία όχι μόνο διαμορφώνονται από τις κοινωνικές συνθήκες, αλλά ως ένα βαθμό επηρεάζουν τις συνθήκες αυτές.

Κατανοήθηκε συγχρόνως ότι ο ρόλος της τέχνης δεν εξαντλείται μόνο στις αναπαραστατικές και στις εποπτικές της δυνατότητες, σε σχέση με την κατάκτηση των γνωστικών εννοιών. Για παράδειγμα, όσον αφορά τις εικαστικές τέχνες, αναγνωρίστηκε ο ιδιαίτερος ρόλος των εικόνων στο επίπεδο της οπτικής αντίληψης, η ψυχολογική τους επιρροή και η σημειωτική τους δύναμη, το πραγματολογικό και το πολιτισμικό τους νόημα, ως αντικείμενα στην υπηρεσία πολιτισμικών λειτουργιών και επιτελέσεων, αλλά και ο ρόλος του παιδιού/θεατή στον τρόπο πρόσληψης και ερμηνείας τους.

4

Οι νέες θεωρήσεις προκάλεσαν ποικίλα πεδία εκπαιδευτικού ενδιαφέροντος, όπως η σημασία των έργων τέχνης στην ανάπτυξη της δημιουργικής και της κριτικής σκέψης, οι σχέσεις τέχνης και διαπολιτισμικής αγωγής, ο ρόλος της τέχνης στην πολλαπλή νοημοσύνη κ.α. Όμως σήμερα το επικοινωνιακό πλαίσιο διευρύνεται συνεχώς με ιλιγγιώδεις ρυθμούς ενσωματώνοντας σε κάθε βαθμό ποσότητας και ποιότητας ποικίλους σημειωτικούς κώδικες σε ενιαία οπτικοακουστικά συστήματα. Αναδύονται έτσι πολυπλοκότερα ερωτήματα, πολλά από τα οποία έχουν γενικότερο μεθοδολογικό χαρακτήρα και αφορούν τον εν γένει ρόλο της τέχνης στην καθημερινή επικοινωνία κι άλλα είναι ειδικότερα, διευρύνοντας το αρχικό ερώτημα, για την αλληλεπίδραση τέχνης και εκπαίδευσης.

Ποια είναι τα αληθινά όρια της διεπιστημονικής προσέγγισης της τέχνης;

Πόσο σχετικιστικές και φαινομενολογικές μπορούν να είναι οι θεωρήσεις αυτές;

Πόσο επίκαιρο μπορεί να είναι σήμερα στην εποχή της άβουλης κατανάλωσης και των κανόνων της αγοράς το ερώτημα περί πολιτισμικού νοήματος της τέχνης;

Αντίστοιχα στο πεδίο των αλληλεπιδράσεων με την εκπαίδευση, πόσο πραγματικά ενσωματωμένη είναι η τέχνη στην εκπαιδευτική διαδικασία και σε ποιο ποιοτικό επίπεδο συνεργάζονται ολιστικά και πολυτροπικά κι όχι απλά συμπληρωματικά;

Ιδιαίτερα στην ελληνική εκπαίδευση, σε ποιο βαθμό έχει ξεπεραστεί το στάδιο της καθαρά χρηστικής και γνωστικής λειτουργίας της τέχνης και σε ποια κατεύθυνση θα πρέπει να κινηθούμε, ώστε να αξιοποιήσουμε ποιοτικά τις πραγματικές της δυνατότητες;

Θεωρούμε ότι τα προηγούμενα ερωτήματα οδηγούν σε συγκεκριμένους αναστοχαστικούς άξονες συζήτησης μεθοδολογικής και επιστημολογικής υφής, τους οποίους θα επιχειρήσουμε να ανιχνεύσουμε στην παρούσα εισήγησή μας. Οι άξονες αυτοί είναι:

(α) Διεπιστημονικότητα-τέχνες-πολιτισμικό νόημα: διεπιστημονικότητα και κίνδυνοι της επιστημολογικής υπεραπλούστευσης (άγνοια των αυτόνομων επιστημονικών ερευνητικών εργαλείων), του επιστημολογικού σχετικισμού (απουσία συζήτησης περί νοήματος) και του βερμπαλιστικού καινοτομισμού (απουσία ουσιαστικής καινοτομίας),

(β) Το μεθοδολογικό ζήτημα της συνέργειας εκπαίδευσης και τέχνης υπό το πρίσμα των πολιτισμικών θεωρήσεων και της αναζήτησης νοήματος,

(γ) Εκπαιδευτικές πρακτικές με ποιοτικές προϋποθέσεις και ποιοτική αξιολόγηση των πρακτικών αυτών.

Πιστεύουμε ότι σήμερα οι βασικές συνεισφορές στην απάντηση του ερωτήματος περί της ενοποίησης της τέχνης και της εκπαίδευσης, θα πρέπει να ξεκινούν από την έρευνα της μεθοδολογικής τους συνέργειας και όχι της χρησιμοθηρικής τους συνύπαρξης. Στην περίπτωση αυτή είναι σημαντικό να διερευνηθούν σε θεωρητικό και κυρίως πρακτικό επίπεδο, τα όρια της ολιστικής -όχι όμως σχετικιστικής- επιστημολογικής θεώρησης, σε συνδυασμό με την εκ νέου ανακάλυψη της πραγματικής σημασίας της τέχνης στις ζωές των παιδιών. Αποδεικνύεται όλο και σαφέστερα ότι το αίτημα για ποιοτικές νοηματοδοτήσεις των σχέσεων τέχνης και εκπαίδευσης είναι σήμερα περισσότερο από ποτέ αναγκαίο.

3

Τα Πολυτροπικά Κείμενα ως Φορείς και Διαμορφωτές Εκπαιδευτικής Ιδεολογίας:

Η Περίπτωση της Ροκ Όπερας «The Wall» των Pink Floyd

Μαρίνα Σωτηροπούλου-Ζορμπαλά
Πανεπιστήμιο Κρήτης

Σκοπός της εργασίας είναι η σκιαγράφηση των δυνατοτήτων ενός μουσικού έργου που διαπραγματεύεται παιδαγωγικά θέματα, να περιέχει μία πτυχή της παιδαγωγικής γνώσης η οποία, με βάση το γλωσσοκεντρικό μοντέλο της παιδαγωγικής έρευνας, παραβλέπεται. Για την εξερεύνηση της παραπάνω προβληματικής, στην εργασία αυτή θα αξιοποιηθεί ως παράδειγμα η ροκ όπερα “the wall” των Pink Floyd.

Κατά την ανάλυση των δεδομένων, λαμβάνονται υπόψη τα στιχουργικά και τα μουσικά στοιχεία του εν λόγω έργου, όπως είναι οι μελωδικές γραμμές, οι. ρυθμικές εναλλαγές, η ενορχήστρωση και η χρήση ηχητικών εφέ. Κατά τη διαδικασία, επιχειρείται η συνδυαστική ανάγνωση των στίχων με το αντίστοιχο μελωδικό, ρυθμικό, και ενορχηστρωτικό κείμενο, με σκοπό να αποδοθούν τα νοήματα του έργου σχετικά με τους φορείς και τις δομές αγωγής της εποχής πριν και μετά τη δημιουργία του.

Από την ανάλυση διαπιστώνεται ότι οι πολλαπλοί τρόποι που συνδυάζονται δημιουργικά στο καλλιτέχνημα, δίνουν στον καλλιτέχνη και το κοινό του το πλεονέκτημα να συνθέτουν, να συμπληρώνουν και να τελειοποιούν παιδαγωγικές αντιλήψεις, προσδίδοντας απρόβλεπτες πτυχές της παιδαγωγικής πραγματικότητας μέσα στις οποίες περιέχεται, εκτός της λογικής διάστασης, μια υψηλή συγκινησιακή ποιότητα.

Απώτερος σκοπός της ανακοίνωσης είναι, μέσα από το παράδειγμα του μουσικού έργου των Pink Floyd, να διατυπωθούν οι επιστημολογικοί προβληματισμοί και να αναδειχθούν τα μεθοδολογικά ζητήματα που αφορούν τα πολυτροπικά κείμενα ως φορείς και διαμορφωτές συγκεκριμένων παιδαγωγικών-εκπαιδευτικών ιδεολογιών.

5

«Μέγα Διαυγές Κάτοπτρον… του Παρελθόντος»:

Η «Τέχνη» των Κοριτσίστικων Λευκωμάτων και η Αξιοποίησή της στην Επιστημολογία, Μεθοδολογία και Έρευνα της Μικροϊστορίας της Εκπαίδευσης

Αντώνης Γ. Χουρδάκης
Πανεπιστήμιο Κρήτης

Για να μπορέσει να μελετήσει ο μικροϊστορικός την εκπαιδευτική ζωή μιας εποχής και να διευρύνει τις ιστορικές γνώσεις του, θα πρέπει να εξετάσει προσεκτικά τον τρόπο με τον οποίο τα παιδιά και οι νέοι αντιλαμβάνονταν τον εαυτό τους και τους γύρω τους, τα προσωπικά τους ενδιαφέροντα και τις καθημερινές προτιμήσεις τους, τα «γούστα» τους, τα πρότυπά τους, τις πεποιθήσεις και τους φόβους τους, τα όνειρα και τις προσδοκίες τους, τις ελπίδες και τις απογοητεύσεις τους, τις αναστολές τους, τις γνώμες τους γύρω από ποικίλα ζητήματα, ηθικά, φιλοσοφικά, κοινωνικά και τα μέσα που είχαν για να τα «διοχετεύσουν».

Δυστυχώς, ιστορικά, δεν γνωρίζουμε παρά ελάχιστα στοιχεία για όλα αυτά τα θέματα, για το πώς π.χ. τα παιδιά βίωναν τη σχέση τους με τους γονείς τους, τους δασκάλους και τις δασκάλες τους, τους περιορισμούς και τις δυνατότητες της ζωής τους, τις ατραπούς των σκέψεών τους και γενικά την ψυχοσύνθεσή τους.

Έτσι οι ιστορικοί της εκπαίδευσης για να βρουν αξιόπιστες απαντήσεις σε όλα αυτά τα ζητήματα αρχίζουν πλέον να ερευνούν έξω και πέρα από τα παραδοσιακά, λεγάμενα, υλικά, ή τα υλικά «κορυφής», όπως είναι για παράδειγμα τα κρατικά αρχεία, ή οι δημόσιες συλλογές εγγράφων, σε υλικά, που θα μπορούσαμε να τα ονομάσουμε υλικά «βάσης», όπως: στα απομνημονεύματα, στα αρχεία των σχολείων, στα τοπικά, κοινοτικά ή ενοριακά αρχεία, στα δικαστικά έγγραφα, στις διαθήκες, στις συμβολαιογραφικές πράξεις, στην προσωπική αλληλογραφία, στα ημερολόγια, στις αυτοβιογραφικές αφηγήσεις, στις οικογενειακές ιστορίες, σε λογοτεχνικές πηγές (μαθητικές και παιδικές αναμνήσεις), στα οικογενειακά άλμπουμ και στα μαθητικά ή κοριτσίστικα λευκώματα.

Όλα αυτά τα «τεκμήρια ζωής», όπως εύστοχα επίσης έχουν αποκληθεί, αρχίζουν πλέον να έχουν ιδιαίτερη βαρύτητα αφού όλο και περισσότερο εμπεδώνεται η αντίληψη ότι φωτίζουν την άλλη πλευρά του «λόφου» και αναδεικνύουν όλους εκείνους τους μικρούς «ανώνυμους» μιας κοινωνικής ιστορίας της εκπαίδευσης, τους οποίους η επίσημη εκπαιδευτική ιστοριογραφία, τουλάχιστον μέχρι τη δεκαετία του ’80, φαίνεται να τους θεωρούσε βουβούς και να τους παραμέριζε, αν και όπως γνωρίζουμε αυτοί ακριβώς αποτελούν και τον μεγαλύτερο όγκο του εκπαιδευτικού σώματος.

Στο πλαίσιο της αναγνώρισης αυτών των νέων πηγών έρευνας συνακόλουθα τίθεται και ένας διαφορετικός τρόπος ερευνητικής προσέγγισής τους. Εφόσον τα υλικά αυτά προέρχονται από το ανθρώπινο χέρι και αποτελούν προέκταση της ενέργειάς του θα πρέπει να πραγματευθούν και στο επίπεδο της «τέχνης» και των τεχνικών του δημιουργού τους και της εποχής τους.

Τα λευκώματα που θα μας απασχολήσουν εδώ, αυτά καθαυτά, αποτελούν πρωτίστως τόπο «εικαστικής έκφρασης» των εφήβων, κοριτσιών και αγοριών, οι οποίοι και οι οποίες εξέφραζαν μέσω αυτών τις σκέψεις τους με ποιήματα, στιχάκια, ζωγραφιές, σχέδια, και κάποιες φορές με κολάζ.

Η τέχνη τους αυτή επιβάλει νέες μεθοδολογικές τεχνικές για την ερευνητική αξιοποίηση των «Μικρών Μυστικών» τους από την μικροϊστορία, η οποία με τη σειρά της θέτει στον ερευνητή και την ερευνήτρια επιστημολογικούς προβληματισμούς ως προς την εναλλακτική προσέγγιση της ποιοτικής έρευνας (ερμηνευτικής) στο μικροϊστορικό πεδίο.

Άλλωστε, η γλώσσα των λευκωμάτων θα πρέπει να ειδωθεί σαν κάτοπτρο της εικαστικής έκφρασης των νέων της εποχής. Τα λευκώματα, λειτουργώντας και σαν τα σημερινά facebook, διευρύνουν τις ερμηνευτικές μας δυνατότητες «εκ των κάτω» και πλαισιώνουν με διαφορετικό τρόπο την έρευνά μας.

Βασικά ερωτήματα του Συμποσίου θα τεθούν και στο πλαίσιο της εισήγησής μας αυτής, όπως π.χ.: Τι είδους αλήθεια θέτει στην μικροϊστορία η «τέχνη» αυτή των νέων που συχνά κατέφευγαν στα ιδιαίτερα αυτά τετράδια για να εκφραστούν και τα οποία αποκαλούσαν κινηματογραφική ταινία, καθρέπτη της παιδικής τους ζωής, κιβώτιο ή συρτάρι αναμνήσεων, μέσο που αναπλάθει τα νεανικά τους χρόνια; Και ποια είναι η «φύση» της αλήθειας που παράγουν τα τετράδια αυτά στο πλαίσιο της μικροϊστορικής προσέγγισης της εκπαίδευσης;

*Το διεπιστημονικό συμπόσιο πραγματοποιήθηκε στο Πανεπιστήμιο Κρήτης το Νοέμβρη του 2011. Επιμέλεια προγράμματος και περιλήψεων Μάριος Α. Πουρκός

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s