Ιστορία

Γενάρης

Το κομμάτι του φτωχού, η ημέρα της μπάμπως, οι μεταμφιέσεις… ορισμένα έθιμα και συνήθειες που χάνονται

Έρευνα-Επιμέλεια Χρήστος Τσαντής, σε μια ιδέα της Μαρίας Κατσικανδαράκη

Ο Γενάρης δεν ήταν πάντα ο πρώτος μήνας του χρόνου. Πρώτος μήνας του χρόνου ήταν ο Μάρτιος, μέχρι που οι Ρωμαίοι, ο Ιούλιος Καίσαρας το 46 π.Χ. μετέθεσε τη αρχή του χρόνου και ορίστηκε ο Ιανουάριος ως ο πρώτος μήνας του έτους. Το όνομά του σχετίζεται με τον Ρωμαϊκό θεό Ιανό, τη διπρόσωπη μορφή, όπου το ένα μέρος του προσώπου κοιτάει προς τα μπρος και το άλλο κοιτάζει προς τα πίσω. Η αρχή και το τέλος, το παλιό και το νέο που συνυπάρχουν.

Η λαογραφία έχει καταγράψει έθιμα και συνήθειες σε όλη τη χώρα που σχετίζονται με την καθημερινότητα και τη ζωή των ανθρώπων στο διάβα του χρόνου. Ο Ιανουάριος συμβολίζει την καινούργια αρχή και η πρώτη ημέρα της χρονιάς παίζει καθοριστικό ρόλο στη συνέχεια. Ο λαός μας πιστεύει πως αν είναι καλή η πρωτοχρονιά, αυτό είναι οιωνός για μία καλή χρονιά συνολικά.

Το κομμάτι του φτωχού

Κόρη με ρόκα και αδράχτι Γιώργος Ιακωβίδης

«Κόρη με ρόκα και αδράχτι», έργο του Γιώργου Ιακωβίδη* (λάδι σε μουσαμά)

«Κυρά, πο ‘χεις τσοι τρεις υγιούς, τσοι μοσκοαναστημένους,

λούζεις τσοι και χτενίζεις τσοι και στο σκολειό  τσοι στέρνεις,

να μην τσοι δείρει ο δάσκαλος, να μην τσοι μαγκλανίσει

με τρία κλωνιά βασιλικό, με πέντε στάχυα μόσκο.

Μα κειο τσοι δέρνει ο δάσκαλος, μα κειο τσοι μαγκλανίζει,

που έχουν τα ξανθά μαλλιά σαράντε πέντε πήχες.

Στους ουρανούς τα διάθουνται, στους κάμπους τα τυλίγουν.

Μωρές και πού είν’ τα γράμματα;

Μωρές και πού είναι ο νους σας’

-Τα γράμματα είναι στο χαρτί κι ο νους μας στους διαβάτες,

κι ο λογισμός μας έπεσε κάτου στες μαυρομάτες»…

Έτσι τραγουδούσαν μία παραλλαγή από τα κάλαντα στη Ζάκυνθο. Πρωί-πρωί  έσπαζαν το ρόδι στην πόρτα του σπιτιού για καλή τύχη, για ευτυχία κι άλλοτε στο πρωτοχρονιάτικο τραπέζι τοποθετούσαν ένα ρόδι για να είναι πάντοτε το τραπέζι τους σαν το ρόδι, γεμάτο. Μα κόβοντας τη βασιλόπιτα κι αφού πάρει το μερίδιό της η βάρκα ή το καΐκι, τα ζώα ή το χωράφι, και δεν ξεχνούσαν ποτέ να κόψουν το κομμάτι του φτωχού.

 Μέσα στα έθιμα και τις συνήθειες ήταν το παιχνίδι, η μεταμφίεση, τα γούρια, τα τυχερά παιχνίδια, οι επισκέψεις και οι ευχές. Τα Θεοφάνια και ο αγιασμός, τελετές που θυμίζουν έθιμα των αρχαίων Ελλήνων και πιο συγκεκριμένα τα «Πλυντήρια», έθιμο της αρχαίας Αθήνας, όπου οι πολίτες συνήθιζαν να πηγαίνουν το άγαλμα της θεάς Αθηνάς στο Φάληρο και να το καθαρίζουν με θαλασσινό νερό.

η βάπτιση του Χριστού ψηφιδωτό Μονής Δαφνίου

«Η Βάπτιση του Χριστού», ψηφιδωτό Μονής Δαφνίου (11ος-12ος αι.)**

Σήμερο ‘ν’ τα Φώτα και ο φωτισμός

και χαρές μεγάλες στον Κύργιο μας.

Αύριο ‘ν’ η κλυρά μας Παναγιά

με τα θυματήρια στα δάκτυλα,

σπάργανα του στέλλει και γιον κρατεί

και τον Αϊ Γιάννη παρακαλεί:

«Αγιου-Γιάννη αφέντη και Πρόδρομε,

δύνασαι βαφτίσεις Θεού παιδί;

-Δύναμαι και σώνω και προθυμώ

ν’ αναεβοκατέβω στον ουρανό

να καταλογιάσω τα Πόντιλα,

να καταπραΰνω τα είδωλα… 

(Από τα Κάλαντα των Φώτων Βλαχόφωνων της Πίνδου)

Η μέρα της μπάμπως

κόρη με ρόδι Ακρόπολη

Κόρη με ρόδι, (Ακρόπολη)

Το νερό έχει την τιμητική του και στο έθιμο της μέρας της μπάμπως. Εδώ συμμετείχαν μόνο γυναίκες που βρίσκονταν σε ηλικία όπου μπορούσαν να κάνουν παιδιά. Μπάμπω ήταν η μαμή σε κάθε χωριό, οπότε αποδίδονταν τιμές στη γυναίκα που σύντομα θα ερχόταν η ώρα να της βοηθήσει στη γέννα.

Η μέρα της μαμής ήταν ένα πραγματικά σύνθετο τελετουργικό. Την έβαζαν να καθίσει σε μία άνετη καρέκλα και αφού πρώτα την έπλεναν, την έβαζαν να φιλήσει πράσα ή λουκάνικα, τα οποία ήταν σύμβολα γονιμότητας, τη στόλιζαν με λουλούδια και της έδιναν διάφορα δώρα, ποτά ή φαγητά. Στη συνέχεια αφού έτρωγα και έπιναν, το έριχναν στο γλέντι, ενώ όση ώρα κρατούσε το τελετουργικό οι άντρες έμεναν αυστηρά κλεισμένοι μέσα στα σπίτια.

Αυτή η δραστηριότητα εξελισσόταν στη γιορτή της άγνωστης Αγίας Δομνίκης, (8 Ιανουαρίου) κυρίως σε περιοχές της Μακεδονίας.

Οι μεταμφιέσεις

Λαϊκά παιχνίδια Γκίκας

«Λαϊκά παιχνίδια», Νίκου Χατζηκυριάκου-Γκίκα****(Μουσείο Μπενάκη-Πινακοθήκη Γκίκα)

Οι άνθρωποι το είχαν συνήθεια να μασκαρεύονται παριστάνοντας κυρίως διάφορα ζώα. Τράγοι, καμήλες, ελάφια, αρκούδες γεμίζανε τους δρόμους κι ο ένας πείραζε τον άλλον. Άλλοτε ντύνονταν με τα ρούχα διαφόρων γνωστών προσώπων κάθε περιοχής. Η μπάμπω-η μαμή είχε και εδώ την τιμητική της, μαζί όμως με τη νύφη, το γαμπρό, τον καπετάνιο, το γιατρό, τον αρκουδιάρη και άλλες μορφές τις εποχής. Έτσι ντυμένοι, μασκαρεμένοι, γυρνούσαν στους δρόμους χτυπώντας τα κουδούνια, κάνοντας διάφορα πειράγματα και παιχνίδια που άλλους τους ενοχλούσαν κι άλλους τους διασκέδαζαν. Πολλοί ισχυρίζονται ότι από αυτούς τους μασκαράδες και τα πειραχτήρια προέκυψε η λαϊκή παράδοση για τους Καλικάντζαρους.

Σημειώσεις:

*Ο Γιώργος Ιακωβίδης (1853-1932) ήταν, από το 1870 έως και το 1877, μαθητής του δασκάλου της ελληνικής ζωγραφικής Νικηφόρου Λύτρα. Σπούδασε στο Μόναχο, διακρίθηκε και τιμήθηκε επανειλημμένα για το έργο του. Ο Γιώργος Ιακωβίδης καλέστηκε το 1900 από την ελληνική κυβέρνηση για να οργανώσει την Εθνική Πινακοθήκη.

**Η Βάπτιση, ένα από τα ωραιότερα ψηφιδωτά της Μονής Δαφνίου, έργο με αριστοτεχνική συμμετρία.

***Οι Κόρες (6ος αιώνα προ Χριστού) στο Μουσείο της Ακρόπολης είναι γυναικεία αγάλματα αφιερωμένα στη θεά Αθηνά. Όλες είναι πανέμορφες, τρυφερές και σεμνές, κάθε μία όμως είναι διαφορετική. Εκφράζει μία άλλη προσωπικότητα, με διαφορετική έκφραση. Το ελαφρύ μειδίαμα που μοιάζει με χαμόγελο στο πρόσωπό τους, είναι σημάδι γαλήνης και ισορροπίας. Οι αρχαίοι Έλληνες τις τοποθέτησαν με σεβασμό μέσα στη γη μετά από τις καταστροφές που προκάλεσαν οι Πέρσες. Είδαν ξανά το φως το 1866 έπειτα από ανασκαφές που έγιναν κοντά στο Ερέχθειο από Έλληνες αρχαιολόγους.

****Ο Νίκος Χατζηκυριάκος-Γκίκας (1906-1994) είχε δάσκαλό του τον Παρθένη. Σπούδασε στο Παρίσι και ήταν μόλις 17 χρονών όταν έκανε την πρώτη του ατομική έκθεση στη Γαλλία. Έργα του βρίσκονται σε μουσεία στην Ελλάδα και στο εξωτερικό. Βαθιά μορφωμένος καλλιτέχνης με σπουδές στις τέχνες και στη λογοτεχνία, έδωσε ώθηση στο ρεύμα του κυβισμού μαζί με τους Μπρακ και Σεζάν. 

 

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s