Ψυχιατρική

Ο Λόγος των αποκλεισμένων

Εισαγωγή του Κώστα Μπαϊρακτάρη, (Αναπλ. Καθηγητή Κλινικής Ψυχολογίας του ΑΠΘ) & Εισήγηση του Ιωάννη Καρτεράκη στο Συνέδριο «Ο Λόγος των αποκλεισμένων», που διοργανώθηκε από το επιστημονικό περιοδικό του ΑΠΘ «Κοινωνία και Ψυχική Υγεία» στις 7-8 Ιούνη 2008 στη Θεσσαλονίκη.

Εισαγωγή (απόσπασμα) Κώστας Μπαϊρακτάρης

ΜπαϊρακτάρηςΟ Λόγος των Αποκλεισμένων. Ίσως δεν χρειάζεται να πω ότι η αναφορά σε αυτόν τον Λόγο σχετίζεται με την απουσία του από τον χώρο όπου βρισκόμαστε, δηλαδή το Πανεπιστήμιο. Τον χώρο όπου επικρατεί ο λεγόμενος επιστημονικός λόγος, δηλαδή ο Λόγος των Ειδικών, ο οποίος εδώ και αιώνες αναπαράγεται μονοδιάστατα σε πολλούς κλάδους, ιδιαίτερα δε στους κλάδους στους οποίους αναφερόμαστε σε αυτό το συνέδριο, δηλαδή της Υγείας, της Ψυχολογίας, της Ψυχιατρικής, της Κοινωνιολογίας και γενικότερα των Κοινωνικών Επιστημών.
Προκύπτει και αναπαράγεται μονοδιάστατα μέσα από τις διάφορες επιστημολογικές αναζητήσεις, αναλύσεις, μεθόδους και προσεγγίσεις, τις αυθαίρετες και υποθετικές πολλές φορές αιτιολογικές συζητήσεις. Προκύπτει μέσα από την αντικειμενοποίηση της ιστορίας, των κοινωνικών διεργασιών, της ανθρώπινης ύπαρξης και εμπειρίας. Της συρρίκνωσης αυτής της εμπειρίας -όταν δεν συνάδει με την εκάστοτε αντίληψη για το «φυσιολογικό», το «υγιές», το «κανονικό»- σε συμπτώματα, την κατηγοριοποίηση και ταξινόμησή της, τις πρακτικές που εφαρμόζονται και που προσβάλουν πολλές φορές την ανθρώπινη αξιοπρέπεια ασκώντας ψυχολογική ή και φυσική ακόμα βία.
6Η διαρκής αναπαραγωγή αυτού του επιστημονικού Μονόλογου, η κυριαρχία του και η συστηματική διάχυσή του στο κοινωνικό σώμα είναι στην ουσία μια πολιτική πρακτική που υπηρετεί μια συγκεκριμένη ιδεολογία. Μια ιδεολογία που εμποδίζει την ακύρωση των μηχανισμών και των διεργασιών αποκλεισμού ή περιθωριοποίησης μίας σειράς ατόμων ή ομάδων, αφού και αυτή η ίδια εμφανίζεται, εγκαθιδρύεται και αναπαράγεται μέσω της ενίσχυσης αυτών ακριβώς των διεργασιών και μηχανισμών.
Μέσα από αυτό το πρίσμα, λοιπόν, πρέπει να εξετάσει κανείς και τον τίτλο του συνεδρίου. Πρακτικά αυτό σημαίνει ότι στο συνέδριο αυτό επιχειρείται η αποκατάσταση ενός ανθρωπίνου δικαιώματος, το οποίο αφαιρείται, βίαια πολλές φορές, από συνανθρώπους που βρίσκονται σε δυσκολίες, περνάνε κρίσιμες στιγμές ή βιώνουν τον πόνο. Δεν πρόκειται δηλαδή μόνο για μία άλλη επιστημονική απόπειρα ούτε για μία πράξη γενναιοδωρίας, αλλά για μία συνειδητή πολιτική επιλογή που αποσκοπεί στην αναζήτηση κοινών οραμάτων και κατ’ επέκταση και κοινών τόπων, στόχων και δράσεων. Αντανακλά, με λίγα λόγια, την ανάγκη να δημιουργήσουμε μια κατάσταση διαλόγου και κοινών δράσεων που εδώ και χρόνια αρνούμαστε. Αρνούμαστε, γιατί πιστεύουμε ότι μπορούμε να υπάρχουμε μόνο μέσα από την αυθαίρετα και συχνά βίαια προκαλούμενη σιωπή των άλλων.
Χρήστος ΤσαντήςΈτσι λοιπόν ο δρόμος για την αναζήτηση των κοινών τόπων είναι ταυτόχρονα και δρόμος αναζήτησης της δικής μας ελευθερίας. Αναζήτησης μιας νέας γνώσης, νέων επιστημονικών παραδειγμάτων, νέων θεωριών και πρακτικών που θα προκύπτουν από αυτή τη συνάντηση, την εμπειρία και τις ρήξεις με το αναχρονιστικό και το συντηρητικό.
Αυτό είναι και το κύριο νόημα του συνεδρίου, το οποίο φανταζόμαστε σαν μία ελάχιστη συμβολή στην ανάπτυξη νέων σχέσεων και εμπειριών, των οποίων η πεμπτουσία θα είναι ο διάλογος και όχι ο μονόλογος που αναπαράγουμε μέχρι τώρα τόσο στη συμβατική του όσο και στη λεγάμενη εναλλακτική του μορφή. Το ζητούμενο λοιπόν δεν είναι η αναπαραγωγή της λεγάμενης ουδέτερης επιστήμης και του πλέγματος των εξουσιών από το οποίο αυτή προκύπτει και ταυτόχρονα υπηρετεί, αλλά της επιστήμης εκείνης που διακατέχεται από αξίες που σέβονται την ανθρώπινη αξιοπρέπεια. Μιας επιστήμης που δεν ασελγεί σε βάρος του ανθρώπου, αλλά αντίθετα τον υπηρετεί, καλλιεργεί την κοινωνική ευθύνη, αναζητεί μια ανθρώπινη και δίκαιη κοινωνία και ασκείται από ανθρώπους που δεν εμπορεύονται την ανθρώπινη ανάγκη και τον ανθρώπινο πόνο…

Πως ανατρέπεται η κυρίαρχη προκατάληψη του επικίνδυνου ή ανεύθυνου ψυχικά πάσχοντος
Ιωάννης Καρτεράκης (Μέλος κινήματος αυτοβοήθειας χρηστών υπηρεσιών ψυχικής υγείας Χανίων)

ΚαρτεράκηςΕισήγηση στη θεματική ενότητα «Κοινωνία, Ψυχική Υγεία και Αυτοβοήθεια» Εδώ και αρκετές δεκαετίες (για να μην πούμε εδώ και αιώνες ώστε να χρειαστεί να ανατρέχουμε στα άσυλα της ιστορίας), το άτομο με ψυχιατρική εμπειρία γίνεται αποδέκτης βίας, καταπίεσης και περιορισμού τόσο σε πολιτικό όσο και σε κοινωνικό και σε προσωπικό επίπεδο, μέσα σ’ ένα κλίμα σιωπηρής συγκατάβασης για ό,τι του συμβαίνει. Κι αυτό, γιατί υπάρχει η σκόπιμα συντηρούμενη προκατάληψη του επικίνδυνου ή ανεύθυνου ψυχικά πάσχοντος. Αυτή συντηρείται τόσο από την άγνοια του ευρύτερου κοινωνικού συνόλου -αφού μία ψυχική εμπειρία είναι ένα θέμα ταμπού- όσο και από τον φόβο που καλλιεργείται από τα ΜΜΕ που τόσο επηρεάζουν τη συλλογική συνείδηση• το ψυχιατρικό κατεστημένο με την κλινική επιστημοσύνη των διαγνώσεων και την αυθεντία της γνώσης, που προσδίδει στους ανθρώπους ετικέτες ασθενειών, με ό,τι αυτές συνεπάγονται• τα συμφέροντα των φαρμακοβιομηχανιών και των φαρμακευτικών εταιρειών που εκμεταλλεύονται όλο αυτό το σύστημα στον βωμό του κέρδους• και φυσικά την κακή παιδεία που παγιώνει αυτή τη ζοφερή κατάσταση.
Το άτομο με ψυχιατρική εμπειρία δεν φαίνεται, δεν ακούγεται πουθενά. Υπάρχει, αλλά προς τα έξω δεν έχει υπόσταση, κρύβεται, εμφανώς είναι «ανύπαρκτος»• ένας «απόβλητος», ένας «παρίας» μέσα σε μία κοινωνία που χαίρει άκρας υγείας. Γιατί η κοινωνία κάνει λόγο γι’ αυτόν μόνο και μόνο για να επιβεβαιώσει αυτή την καθώς πρέπει «υγεία» της, μέσα από την ακύρωση ή την εξόντωσή του. Πόσο υποκριτικό, δεν νομίζετε;
Κι όμως δεν είμαστε Η Αρρώστια, δεν είμαστε Η Νόσος, είμαστε άνθρωποι.
Ήρθε η ώρα να ανατρέψουμε αυτή την κυρίαρχη αντίληψη, να ορθώσουμε ανάστημα, να σηκώσουμε το κεφάλι ψηλά. Να προχωρήσουμε όλοι μαζί μπροστά και να εκφέρουμε λόγο. Πως; Μέσα από την αυτό-οργάνωσή μας μέσα από ομάδες αυτοβοήθειας σε τοπικό επίπεδο όσο και ευρύτερα με τη δημιουργία ενός πανελλήνιου δικτύου, που θα προάγει τα δικαιώματα των ατόμων με ψυχιατρική εμπειρία.
Η εμπειρία στα Χανιά, με το Κίνημα Αυτοβοήθειας Χρηστών Υπηρεσιών Ψυχικής Υγείας (Κ.Α.Χ.Υ.Ψ.Υ.) δείχνει ότι μία τέτοια κίνηση είναι εφικτή.
Η ομάδα λειτουργεί εδώ και καιρό χωρίς τη βοήθεια ειδικών. Μέσα από τις ποικίλες δράσεις της (π.χ. ραδιοφωνικές εκπομπές, κινηματογραφικές προβολές, έκδοση περιοδικού, και άλλες δραστηριότητες όπως κουκλοθέατρο), οι οποίες στοχεύουν σε ένα άνοιγμα πνεύματος και ψυχής, μέσα σ’ ένα κλίμα δημιουργίας, επικοινωνίας, κατανόησης και επαφής με την ευρύτερη κοινότητα που αγκαλιάζει, σέβεται και αποδέχεται τη διαφορετικότητα του καθενός• οι προκαταλήψεις καταρρίπτονται, ο κόσμος προβληματίζεται, ενημερώνεται και ευαισθητοποιείται στα θέματα ψυχικής υγείας απλά και άμεσα.
Αργά αλλά σταθερά, δημιουργείται ένας πυρήνας ο οποίος όλο διευρύνεται. Ναι, πραγματοποιήθηκε μία τέτοια κίνηση, ένα άνοιγμα στον κόσμο σπάζοντας τον αποκλεισμό μας.
Κοινωνία και Ψυχική ΥγείαΠαράλληλα, μέσα από τις συναντήσεις των μελών του κινήματος, όπου στηρίζουμε ο ένας τον άλλο σε ψυχικό, συναισθηματικό επίπεδο, μοιραζόμαστε προβληματισμούς και δραστηριότητες, ενώ δημιουργούμε φιλίες, όλα σε ένα κλίμα κατανόησης και αλληλεγγύης.
Αφού μία τέτοια κίνηση έγινε στα μικρά Χανιά, είμαι σίγουρος ότι μπορεί να γίνει και στην υπόλοιπη Ελλάδα. Ήδη το συνέδριο, η συνάντησή μας από διάφορα μέρη της Ελλάδας εδώ, είναι ένα βήμα προς αυτή την κατεύθυνση, διαθέτοντας τη δυναμική του δικτύου που σας ανέφερα.
Γιατί, καθώς η ψυχή δεν είναι οικόπεδο προς διαχείριση ούτε των ψυχιάτρων ούτε των φαρμακευτικών εταιριών, αλλά είναι με το μέρος όπου πραγματώνεται η ελευθερία του ατόμου, οφείλουμε οι ίδιοι να συνεχίζουμε να παλεύουμε για την αξιοπρέπεια μας, για την ίδια μας την ύπαρξη, όπως και ο κάθε άνθρωπος.
Έτσι, λοιπόν, είμαστε αντίθετοι στην κάθε εξουσία που περιορίζει την ελευθερία μας. Η ψυχή, όπως και η ζωή δεν ορίζεται από το κέρδος ούτε από την ψυχιατρική, γι’ αυτό ακριβώς είναι αδιαπραγμάτευτη. Ακόμα περισσότερο σε μία εποχή που τεμαχίζει το σώμα από την ψυχή, τον άνθρωπο από τη ζωή, τον άνθρωπο από τον άνθρωπο. Σε μία εποχή όπου όλα είναι ελεγχόμενα, κατευθυνόμενα, ανελεύθερα, και ο άνθρωπος που αισθάνεται πέρα του αποδεκτού πόνο, γίνεται ο δακτυλοδεικτούμενος αποδιοπομπαίος τράγος για να καλυφθούν σιωπηρά, αποδεκτά από όλους φαινόμενα, όπως οι πόλεμοι, η φτώχεια, ο ρατσισμός, η καταστροφή του περιβάλλοντος, η ολοένα αυξανόμενη βία. Μήπως τελικά αυτή δεν είναι η νόσος;
Τώρα, όμως, αυτή τη στιγμή, μέσα από αυτό το συνέδριο, ορίζουμε την αρχή για το τέλος των διακρίσεων σε βάρος μας, διεκδικούμε την ελευθερία μας. Γεννιόμαστε ελεύθεροι και δεν συμβιβαζόμαστε με τίποτα λιγότερο από την ελευθερία μας αυτή.

Αναδημοσίευση από το «Κοινωνία και Ψυχική Υγεία», τριμηνιαία επιστημονική έκδοση του Αριστοτέλειου Πανεπιστήμιου Θεσσαλονίκης, για θέματα υγείας και κοινωνικού αποκλεισμού.
Εκδότης-Διευθυντής: Κώστας Μπαϊρακτάρης
Επιστημονική Επιτροπή: Δικαίου Μαρία, Ζαφειρίδης Φοίβος, Μεγαλοοικονόμου Θεόδωρος, Μιχαήλ Σάββας, Μπακιρτζής Κων/νος, Μπιτζαράκης Παντελής, Πανταζής Παύλος, Παπαϊωάννου Σκεύος, Φαφαλιού Μαρία.
Εποπτεία Τεύχους: Ζαφειρίδης Φοίβος Λαϊνάς Σωτήρης
Επιμέλεια κειμένων: Σταμάτη Γιούλη

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s